فرهنگ مكتوب
فاطمى
نويسنده:محمد
نورى
منبع:
روزنامه شرق 3/5/1383
شخصيت حضرت زهرا(ع) از سده هاى اول
ظهور اسلام مورد توجه دانشمندان قرار گرفت
و برجستگى، محاسن اخلاقى و خدمات اجتماعى او را بررسى و
تحليل كردند.
فكر و قلم از
ديرزمان در پيشگاه با عظمت فاطمه
زهرا(ع) انجام وظيفه مى كنند. مولفان از
زمان شهادت آن حضرت تاكنون، در تلاش بوده اند تا اشعه اى از
آن نور الهى را در نوشته هاى خود منعكس
نمايند.۱
كثرت و حجم زياد نوشته ها درباره آن حضرت
قابل توجه است، همچنين تاثيرگذارى اين نوشته ها
در فرهنگ مسلمانان نوعى پيوند گسست ناپذير
بين مردم و خاندان عترت (ع) ايجاد كرده است. فرهنگ
مكتوب مسلمانان اگر چند پاره داشته باشد،
بى
شك
يك بخش آن را فاطميات (آثار درباره حضرت
فاطمه(ع)) تشكيل مى دهد. تاريخ فاطميات داراى تحولات و تطورات
بوده است. اين تاريخ گوياى اين است كه
اولين كسى كه تاريخچه اى از زندگانى حضرت صديقه كبرى(ع) را به
قلم آورده و به صورت كتاب تدوين كرده
ابوصادق
سليم بن قيس هلالى كوفى متوفاى سال
۷۶ هجرى است.
او مطالب
مربوط به حضرت زهرا(ع) را به فاصله
اى كمتر از سه سال از شهادت آن حضرت به نقل
از
اميرالمومنين(ع)
و سلمان و ابوذر و مقداد كه شاهدان عينى
ماجراها بوده اند نقل كرده است. كتاب هايى كه در طول
قرن ها درباره فاطمه زهرا(ع) تدوين شده
اكثراً از كتاب سليم استفاده كرده و مطالب آن را نقل كرده
اند. اين يادگار هزار و چهارصد ساله
بارها
چاپ شده و متن تحقيق شده آن به عربى و فارسى
و اردو و انگليسى در دسترس عموم است. تعدادى از كتاب هاى
درباره حضرت زهرا(ع) مفقود شده است، همچنان
كه شيخ صدوق چهار كتاب در چهار موضوع مربوط به آن حضرت
تاليف كرده ولى هيچ كدام در دست نيست. از
سوى
ديگر بسيارى از علماى گذشته تاليفاتى در
تاريخ اهل بيت(ع) داشته اند و در آن كتاب ها به شرح زندگانى
حضرت فاطمه زهرا(ع) پرداخته اند. شمار
زيادى از اين كتاب ها امروزه موجود است و گاهى از كتاب هاى
مستقل درباره حضرت پرمحتواتر و بزرگ ترند.
• كتابخانه
تخصصى حضرت زهرا(ع)
افرادى
فرهيخته به گردآورى آثار
موجود
درباره حضرت اهتمام ورزيده اند و كتابخانه
هايى از اين آثار تشكيل داده اند. برخى گزارش ها نشان
گرانى است كه علامه امينى، مجموعه مفيدى
از كتاب ها درباره حضرت گرد آورده بود. در اين دوره آقاى اسماعيل
زنجانى همراه با فرزندانش، كتابخانه
معظمى
از
فاطميات ساخته اند. ايشان در اين باره مى
نويسد:
۱۰۰۰ عنوان
كتاب مستقل
درباره
حضرت زهرا(ع) در كتابخانه حضرت فاطمه زهرا(ع)
جمع آورى شده و به عنوان اولين مجموعه در اين زمينه در
حال تكميل است و تاكنون در چندين نمايشگاه
در معرض نمايش عموم گذاشته شده است.۲ اميد است اين
كتابخانه تخصصى توسعه پيدا كند و در مكانى
مناسب
تر، پذيراى عموم علاقه مندان به پژوهش
درباره حضرت باشد. اين كتابخانه همچون كتابخانه تخصصى امام على(ع)
در مشهد، ماندگار و مفيد خواهد بود.
• نگاهى به آمار فاطميات
آثار درباره
حضرت فاطمه (ع) از زاويه هاى مختلف آمارى
قابل توجه است. خود اين آمارها نشانگر بسيارى از
نكات نهفته در تاريخ زندگانى و مظلوميت آن
حضرت
است. به عبارت ديگر آمارها گوياى صحت و
مشروعيت عملكرد آن حضرت است، زيرا تاثير سيره و گفتار آن
حضرت در تمامى ملت هاى جهان را نشان مى دهد.
فاطميات از هفت نظر قابل آمارگيرى است: زبان اثر، ماهيت
چاپى يا خطى اثر، محل چاپ، محل نگهدارى،
پديدآورندگان،
موضوعات و بالاخره سال چاپ. در اين مقاله
تلاش مى كنيم براساس آخرين كتابشناسى درباره آن
حضرت يعنى كتاب فاطمه(ع) در آئينه كتاب،
آمارهايى بر پايه شاخص هاى فوق بدهيم.
زبان هاى
فاطميات
تاليفات
مستقل درباره حضرت زهرا(ع)
تاكنون
به ۲۷ زبان دنيا به دست آمده است.
اكثريت كتاب هاى اين مجموعه به زبان هاى فارسى، عربى و اردو
هستند و اين دقيقاً به علت گسترش مذهب تشيع
در اهل اين زبان ها است. كتاب هايى چند نيز به زبان تركى ديده
مى شود كه به صورت تاليف است. اكثر كتاب
هايى
كه به غير اين سه زبان هستند ترجمه از
فارسى يا عربى و يا اردو است. طبق شمارشى كه در فهرست هاى
آخر كتاب مشهود است تعداد كتاب ها در هر
زبانى چنين است:
۱۰۴۷ كتاب
فارسى، ۶۱۴ كتاب عربى،
۲۱۴ كتاب اردو، ۲۷ كتاب تركى
آذرى، ۲۶ كتاب تركى استانبولى، ۱ كتاب
تاجيكى، ۱ كتاب كردى، ۱ كتاب گجراتى،
۲ كتاب مالايو ، ۴ كتاب هندى، ۱ كتاب سندى، ۱ كتاب چينى،
۳ كتاب تاميلى، ۲ كتاب بنگالى، ۱
كتاب تايلندى، ۳
كتاب
سواحلى، ۱ كتاب هوسايى، كتاب
سوماليايى، ۳۶ كتاب انگليسى،
۱۰ كتاب فرانسوى، ۲ كتاب آلمانى، ۴ كتاب
روسى، ۴ كتاب اسپانيايى، ۱ كتاب
ايتاليايى، ۱۲ كتاب پرتغالى، ۳ كتاب بوسنيايى، ۱ كتاب آلبانيايى.
• ماهيت چاپى
يا خطى اثر
كتاب هاى
چاپى مربوط به حضرت زهرا(ع) كه
در كشورهاى مختلف طبع شده ۱۳۳۱
كتاب است و تفصيل آن به تركيب كثرت تعداد كتاب ها چنين است:
ايران:
۸۵۶ كتاب، هند: ۱۰۱ كتاب،
لبنان: ۱۴۱
كتاب،
پاكستان: ۹۳ كتاب، عراق: ۴۵
كتاب، مصر: ۱۶ كتاب، تركيه: ۱۴
كتاب، پرتغال: ۱۳ كتاب، سوريه: ۱۳
كتاب، كويت: ۸ كتاب، انگلستان: ۵ كتاب:
بوسنى: ۳ كتاب، بنگلادش: ۲ كتاب، اندونزى: ۲ كتاب، برزيل: ۲
كتاب: آلمان: ۲ كتاب، آذربايجان: ۱
كتاب، بحرين: ۱
كتاب،
دبى: ۱ كتاب، مراكش: ۱ كتاب، چين: ۱
كتاب، استراليا: ۱ كتاب، سريلانكا: ۱ كتاب، تانزانيا: ۴
كتاب، تايلند: ۱ كتاب، اسپانيا: ۱
كتاب، ايتاليا: ۱ كتاب، آمريكا: ۱ كتاب. همچنين در ۶۸
كتاب چاپى، كشور محل نشر و يا چاپ آنها
مشخص نيست.
در اين
مجموعه كتاب هايى كه چاپ نشده باشند خطى
تلقى شده اند اگر چه مربوط به قرن هاى گذشته نباشد و به عنوان دست
نويس نزد مولف باشد. كتاب هاى خطى در اين
مجموعه
۶۲۳ كتاب است كه از كتابخانه هاى
كشورهاى زير شناسايى شده است: ايران،
عراق، هند، پاكستان، يمن،
تركيه، سوريه، كويت، عربستان سعودى،
افغانستان، ازبكستان، مصر، قطر، تونس، انگلستان، آلمان، فرانسه،
واتيكان، ايرلند، سوئد، آمريكا، روسيه.
پديدآورندگان
فاطميات
تاليفات
مربوط به حضرت زهرا(ع) اكثراً به
صورت
فردى انجام شده و گاهى به صورت گروهى و يا
با نام «هيات تحريريه» به چشم مى خورد. در ميان خادمان
فرهنگى حضرت، اصحاب ائمه(ع) تا علماى بزرگ
و محدثين طراز اول به چشم مى خورد. همچنين خطباى مشهورى ديده
مى شوند كه مستقلاً درباره آن حضرت تاليف
داشته
اند و يا متن خطابه هاى پرمحتواى آنان به
صورت كتاب عرضه شده است.
دامنه اين محبت تا آنجا كشيده
شده كه حتى نوجوانانى را مى بينيم كه با سن
كم خود مشتاقانه و آگاهانه قلم به دست گرفته اند و شعاعى
از نور فاطمه(ع) را به نمايش گذاشته اند كه
اين
گرايش در پايان نامه هاى تحصيلى به خوبى
مشهود است. همچنين بانوانى كه درباره حضرت زهرا(ع) تاليف يا
ترجمه داشته اند بيش از ۷۰ نفرند.
اكثر مولفين كتب مربوط به حضرت زهرا(ع) از شيعه اثنى عشرى هستند و
بايد هم چنين باشد. در اين ميان چند مولفه
از
زيديه و چند نفر از عامه و چند نفر از
غيرمسلمانان نيز ديده مى شوند. البته تعدادى از كتب مجهول
المولف مجموع مولفين بيش از
۱۹۳۰ نفر هستند.
• موضوعات مورد تاليف درباره حضرت
زهرا(ع)
موضوعاتى كه
تاكنون در تاليفات مربوط به حضرت
زهرا(ع)
به رشته تحرير درآمده از قرار زير است:
خلقت نورى
حضرت، ولادت حضرت، نام
هاى
حضرت، رشد حضرت، هجرت حضرت، ازدواج حضرت،
معاشرت حضرت، زندگى خصوصى، خصايص حضرت، سخنان حضرت، نماز
و دعاها و احراز منسوب به حضرت، دوستان
حضرت، دشمنان حضرت، اوصاف حضرت، مصائب بعد از پيامبر(ع)،
شهادت حضرت، معجزات حضرت، روز قيامت و
آمدن
حضرت.
• رويكرد
پژوهشى
گرايش هاى
نويسندگانى كه درباره حضرت زهرا(ع) قلم
زده
اند، قابل پى گيرى و بررسى است. زيرا در بين
آنها از مذاهب مختلف اسلامى و اديان غيراسلامى به چشم مى خورد. غير از
گرايش دينى و مذهبى، هر كدام از نويسندگان
ايده
و هدفى را دنبال كرده اند. عده اى درصدد
تتبع و جمع آورى مطالب مربوط به حضرت بوده اند، بعضى به حيات
حضرت زهرا(ع) با تحقيقات علمى پرداخته اند،
بعضى به احياى نسخ خطى با تصحيح آنها روى آورده اند،
كسانى بوده اند كه به بررسى متن روايات
فاطمى
از
نگاه علوم حديث پرداخته اند و بالاخره
ديگرانى به تاليف فاطمياتى در عرصه كودكان و نوجوانان اقدام كرده
اند. تلاش همه آنها مشكور باد، مهم آن است
كه همه اين تلاش ها منشت هايى براى ساختن فرهنگ فاطمى
بوده است.
• اقشار اجتماعى
خوشبختانه
آثار فاطمى موجود همه قشرها را پوشش مى دهد.
عموم مردم از اين آثار مى توانند استفاده كنند، زيرا
بسيارى از اين آثار متناسب با ادبيات و فهم
عموم
است.
برخى آثار براى كودكان و نوجوانان تاليف
شده است، همچنين چند كتاب براى نابينايان به خط سوزنى
يا بريل تدوين شده است. البته آمارهاى دقيق
فاطميات براساس شاخص قشرهاى جامعه بايد تهيه شود.
• آثار
الكترونيكى
در عصر
رايانه و اينترنت، لزوماً بايد
فقط به فرهنگ نوشتارى بسنده نكرد و
فاطميات را با وسايل جديد ارتباطى و اطلاع رسانى هم در اختيار مردم
گذاشت. مولف كتاب فاطمه(ع) در آئينه كتاب
در
مقدمه متذكر شده كه درصدد تهيه نرم افزارى
از فاطميات است.۳ كار مفيدى است اما كافى نيست و موسساتى كه
توانايى و امكانات دارد بايد در عرصه
ارائه فرهنگ الكترونيكى فاطميات تلاش جدى ترى نمايد.
• كتاب شناسى
فاطميات
افرادى به شناسايى آثار درباره
حضرت پرداخته و كتاب شناسى هايى منتشر
كرده اند.
مهمترين اين فهرست واره ها
عبارتند از:چهل كتاب درباره حضرت زهرا(ع)
از عبدالحريم موگهى، رائده فخر النساء از حيدر على سعيد،
الزاهرا(ع) فى المكتبه العربيه از محمد
حسون،
فهرست
كتاب هاى مربوط به مناقب و مصائب حضرت
فاطمه(ع) از محمدباقر كجورى، كتاب شناسى حضرت زهرا(ع) تاليف
احمد صادقى اردستانى، كتاب شناسى حضرت
فاطمه زهرا(ع) تاليف اميرعلى آقايارى و مينو فضلى نژاد،
كتابنامه حضرت فاطمه زهرا(ع) تاليف
ناصرالدين
انصارى قمى، كتابنامه حضرت فاطمه(ع) تدوين
بنياد فرهنگى فاطمه الزهرا(ع)، كتابنامه فاطمه زهرا(ع)
تاليف مجتبى يزدى، كتابنامه كوثر تدوين
پژوهشكده باقرالعلوم(ع) قم، الكتب المولفه فى
الزهرا(ع) تاليف على محمد على دخيل، الكتب
المولفه
فى الزهرا(ع) تاليف احمد رحمانى همدانى،
كتاب شناسى توصيفى حضرت فاطمه(ع) تاليف محمد روحانى على
آبادى، معجم ما الف عن فاطمه الزهرا(ع)
دارالعلوم در بيروت، معجم ما كتب عن فاطمه الزهرا(ع)، تاليف
عبدالجبار رفاعى، معجم المولفات حول
السيده
فاطمه(ع)
تاليف عبدالله منتفكى، الكتب المولفه عن
فاطمه الزهرا(ع)، بالعربيه تاليف على اكبر مهدى پور،
فاطمه(ع) فى مرآه الكتاب، مجله المرشد
دمشق، كتاب شناسى فاطمى در تاليفات اهل سنت كه توسط معاونت
فرهنگى ستاد منطقه ۲ كشورى سازمان
تبليغات تهيه
شده
است.۴
• نگاهى به
كتاب فاطمه(ع) در آئينه كتاب
آخرين كتاب
شناسى درباره حضرت، فهرست واره
اى است كه آقاى انصارى تاليف كرده است.
ويژگى هاى اين اثر اين گونه است: كار تدوين مجموعه حاضر كه
حاوى ۲۴۰۰ عنوان كتاب درباره
حضرت زهرا(ع)
است،
از ۱۴ سال پيش، به عنوان راهگشاى
تحقيقى گسترده در جنبه هاى مختلف مربوط به
آن حضرت آغاز شد. نظر
نويسنده اين است كه جزوات را هم بايد معرفى
كرد. در اين باره اين گونه نوشته شده است:
از آنجا كه
هدف از تدوين كتابنامه و كتاب شناخت، از يك
سو نشان دادن گستره بحث و از سوى ديگر عرضه
انواع زحماتى است كه در راه آن موضوع به
ثمر
رسيده لذا در معرفى كتاب ها نبايد به كتاب
هاى برجسته آن موضوع اكتفا كرد، بلكه ارائه جزوه هاى كمتر از
پنجاه صفحه هم الزامى است و حذف نام آنها
به نوعى فاصله گرفتن از چارچوب علمى كار تلقى خواهد شد.
با توجه به
هدف مذكور، در اين كتابنامه
عناوين
كتاب هاى مستقل درباره حضرت زهرا(ع) طى
مراحل زير جمع آورى شده است: براى دستيابى به كليه مداركى
كه مى توان از آنها در اين زمينه استفاده
برد، مطالعه اى مفصل در زمينه كتاب هاى تاريخى و حديثى و
ادبى اسلامى در دو قسمت چاپى و خطى انجام
شد
و بيش از ۱۶۰۰ جلد فهرست
كتابخانه هاى ايران و ساير كشورهاى جهان
مورد مطالعه قرار گرفت و فهرستى جامع
از كتبى كه مستقلاً درباره حضرت زهرا(ع)
تاليف شده و يا قسمتى از آنها درباره حضرت است آماده شد و
كتاب هاى مستقل از كتاب هاى ضمنى تفكيك
شد.
در مرحله
بعد اقدام به تهيه و جمع آورى كتاب هاى
چاپى و خطى موجود گرديد و قبل از چاپ اول كتاب، مجموعه اى شامل بيش
از ۵۰۰ كتاب مستقل درباره حضرت
زهرا(ع)
گرد
آمد كه از تعداد كتب آخرين كتابنامه چاپ
شده بيشتر بود. اين كتاب ها به عنوان اولين مجموعه نسبتاً
كامل از كتب تاليف شده درباره حضرت زهرا(ع)
است.
در كتاب حاضر گذشته از خصوصيات
ظاهرى كتاب ها سه كار ديگر نيز در مورد
كتاب ها انجام گرفته است.
۱ - براى
هر كتاب، كتاب شناسى مختصرى درباره آن ذكر
شده و طى آن به چند موضوع اشاره شده است:
كامل بودن كتاب در مورد حيات حضرت زهرا(ع)
يا اختصاص آن به قسمتى از زندگانى حضرت، جنبه تاريخى و
حديثى و رجالى و ادبى كتاب، تحليلى بودن
كتاب
و
نوع تحليل، تقسيم بندى اصلى كتاب، كيفيت
ادبى قلم نويسنده، نكات خاصى كه بعضى كتاب ها دارند.
۲ _ تصويرى
از جلد كتاب هايى كه در دسترس بود تهيه
شده، تا شاهدى زنده براى آنان كه امكان رويت كتاب ها را
در حال يا آينده ندارند باشد.
۳ _ ترتيب
كتاب ها به صورت الفبايى است كه تا مراجعه
و يافتن آنها به راحتى انجام شود.
۴ _ در معرفى هر
كتاب به ترتيب آمده است:
عنوان كتاب،
زبان، چاپى يا خطى
بودن،
نام مولف و مانند اينها. لازم به توضيح است
كه اين اثر به چاپ پنجم سيده و در هر چاپ اصلاحات و
اضافاتى داشته است. اولين بار در سالروز
ميلاد حضرت زهرا(ع) ۱۴۱۶
(۱۳۷۴ ش)
چاپ و منتشر شد و يك سال پس از چاپ اول،
اقدامات موثرى براى تكميل كار انجام گرفت و با اضافه
شدن ۴۲۰ عنوان جديد و مطالبى
درباره كتاب هاى قبلى، چاپ دوم آن با معرفى ۱۱۵۵ عنوان در سال
۱۴۱۷ (۱۳۷۵ ش) منتشر
شد.
در طول سه
سال پس از چاپ
دوم
تتبع گسترده اى در زمينه كتب جديد و نيز
اطلاعات مربوط به كتب قبلى انجام شد و با اضافه شدن
۴۷۴ عنوان جديد و مطالبى درباره
كتاب هاى قبلى، چاپ سوم آن با معرفى
۱۶۲۹ عنوان
در سال ۱۴۲۰ (۱۳۷۸ ش)
منتشر شد.
در طول دو
سال پس از چاپ سوم تتبع در
زمينه
كتب جديد و نيز اطلاعات مربوط به كتب قبلى
ادامه يافت و با اضافه شدن ۳۹۳ عنوان جديد و مطالبى
درباره كتاب هاى قبلى چاپ چهارم آن با
معرفى ۲۰۲۲ عنوان در سال
(۱۳۸۰ ش)
منتشر شد. در فاصله دو سال پس از چاپ سوم با
ادامه روند تتبع در زمينه كتب جديد و نيز اطلاعات
مربوط به كتب قبلى، با اضافه شدن
۳۷۸ عنوان جديد و مطالبى درباره كتاب هاى قبلى چاپ پنجم آن با
معرفى ۲۴۰۰ عنوان در سال
۱۴۲۴ (۱۳۸۲ ش) منتشر
شده
است.
لازم به
يادآورى است كه عناوين جديد در چاپ پنجم به
صورت مستدرك در آخر كتاب آورده شده و ترتيب الفبايى در چينش
آن مراعات شده است. اطلاعات جديدى كه درباره كتاب هاى سابق به
دست آمده به صورت جداگانه ذكر شده و در
پايان كتاب هاى جديدى قبلاً معرفى شده ولى تصوير جلد
آنها منعكس نشده بود، آمده است.
در پايان، فرهنگ ملى و دينى ما،
انتظار دارند كه فرهنگ فاطميه مبناى خط
مشى اجتماعى قرار گيرد، آثار فاطمى به وفور منتشر و ذهن
جامعه را پايه ريزى نمايد.
آمارهايى كه بيان شد نشانگر قوت ها و
ضعف ها است، بايد كوشيد ضعف ها را جبران
كرد.
پى نوشت ها:
۱- اطلاعات
اين مقاله برگرفته از مقدمه كتاب فاطمه (ع)
در آئينه كتاب، نوشته اسماعيل انصارى
زنجانى خوئينى است كه با اين مشخصات منتشر
شده است: قم، دليل ما، ۱۳۸۲: چاپ پنجم.
۲- فاطمه
در آئينه كتاب ص ۳۹
۳ _ ص
۸۸
۴_ اطلاعات تفصيلى اين آثار در
مقدمه فاطمه(ع) در آئينه كتاب، آمده است.