دغدغه ها و حساسيت هاي شهيد مطهري

سيد عباس ميري

آب كه از سرچشمه مي جوشد ، زلال و بي آلايش است . به هنگام جريان در مسير ، كم كم ، رنگ و بوي آن دگرگون مي شود و زلالي و شفافيت خود را از دست مي دهد . آلودگي اگر به چشم ديده شود ، به خودي خود ، سبب پرهيز از مصرف مي گردد . اگر به گونه اي نامحسوس با ميكروب كشنده درآميزد ، هرچند به ظاهر صاف و زلال نمايد ، خطرناك خواهد بود و با هشدار آگاهان ، بايد از آن پرهيز شود .

باورهاي ديني و آموزه هاي مذهبي ، همانند آب روان و شفافي مي مانند كه از سرچشمه زلال وحي منشا گرفته و در گذر زمان ، ممكن است به انگيزه هاي گوناگون از سوي ديگر انديشان و افراد و جريان هاي گوناگون ، دچار تحريف و التقاط گردند .

از اين رو ، همواره بايد آموزه ها و باورهاي ديني از سوي اهل معرفت و خبره پالايش شوند . اسلام به عنوان دين خاتم و داعيه دار جهاني شدن از همان آغاز در معرض خطر و هجوم پيرايه ها قرار داشته و از اين ناحيه از سوي دوست و دشمن زيان ديده است .

در اين عرصه به ويژه در صدر اسلام ، از همه پيشتازتر يهوديان تازه مسلمان بودند ولي در باطن به مرام خود ، باور داشتند و در نشر آن تلاش مي ورزيدند .

اينان ، آموزه هاي ديني خود را در پوشش حديث ، تفسير و … در ميان مسلمانان رواج مي دادند و آموزه ها و باورهاي ديني را مي آلاييدند و چنان در اين كژ راهه پيش رفتند كه بر پيامبر (ص) نيز دروغ بستند و سخنان آن بزرگوار را تحريف كردند ، كه فرمود :

« كثر علي الكذابه (1) »

در زمان ائمه (ع) نيز كساني به انگيزه هاي گوناگون دست به تحريف و جعل گفتار و احاديث آنان آلودند . بدين جهت پيشوايان معصوم (ع) معيار صدق گفتار و سيره و سنت خويش را ، قرآن دانستند و خود همواره با تحريف گران و دروغ پردازان درگير بودند و سعي داشتند گوهر واقعي دين را به دور از پيرايه ها به امت اسلامي بنمايانند :

« ان فينا اهل البيت في كل خلف عدولا ينفون عنه تحريف الغالين و انتحال المبطلين و تاويل الجاهلين (2) » « در ميان ما خاندان در هر نسل و عصري عادل مرداني زندگي مي كنند كه تحريف اهل غلو و برچسب اهل باطل و تاويل نادانان را از چهره ي دين مي زدايند . »

عالمان دين نيز كه مرزباني از باورهاي ديني را در عصر غيبت بر عهده دارند ، به دستور خدا و پيامبر و امامان معصوم (ع) بايد به پاسداري ار اسلام ناب برخيزند و آن را از هر آلودگي به دور دارند .

« در هر برهه اي مردان عادل ، بار مسؤوليت اين دين را بر دوش كشيده و تاويل اهل باطل و تحريف غاليان و نادانان را از آن دور مي كنند (3) » .

همواره عالمان دين ، در برابر تحريف و انحراف در اصول و مباني دين حساس بوده و با تلاش علمي ، فرهنگي و عملي ، جامعه را از هجوم موج هاي سهمگين تحريف گران به دور داشته اند . از آغاز روزگار غيبت تا كنون ، با همه فراز و فرودها ، در مسند نگهباني از برج و باروي دين ، بزرگاني چون شيخ مفيد ، سيد مرتضي ، شيخ طوسي ، عبدالجليل رازي ، مير حامد حسين هندي ، كاشف الغطا ، علامه ي طباطبايي ، امام خميني ، شهيد مطهري و … از اسلام ناب ، باورها و ارزش هاي والاي اسلامي دفاع كرده و در برابر انحراف هاي ديني ، شبهه ها و اتهام ها ، بسان سد پولادين ايستاده اند .

استاد شهيد مرتضي مطهري از اين رسالت سترگ اين گونه ياد مي كند :

« اولين پستي كه در دوره خاتميت از پيامبران به عالمان انتقال مي يابد ، پست دعوت و تبليغ و ارشاد و مبارزه با تحريف ها و بدعت هاست … عللي كه منجر به تحريف و بدعت مي شود ، همه وقت بوده است و خواهد بود . باز علماي امت هستند كه وظيفه دار مبارزه با تحريف ها و بدعت ها مي باشند (4) » .

در سده هاي اخير كه اوضاع اجتماعي ، فرهنگي جامعه ها از جمله جامعه هاي اسلامي ، بر اثر آمد و شد بيگانگان دگرگوني پيدا كرده بود و قدرت هاي استكباري در درون كشورهاي اسلامي پايگاه زدند و روز به روز بر حوزه ي نفوذ خود افزودند و بازدارنده ها را از سر راه برداشتند ، تنها سدي كه هميشه و همه گاه آنها را ناكام مي كرد و از پيشروي بازمي داشت ، دين و باورهاي ديني بود . اينان براي برداشتن اين سد بزرگ دست به كار شدند و از تمام توان خود بهره بردند . مهم ترين اهرمي كه در اين كشمكش به كار گرفتند و با دين و دين داري درافتادند ، تئوريسين ها و نظريه پردازان خود را بسيج كردند تا شيوه ها و روش هاي خود را براي درون تهي كردن و در هم كوباندن و وارونه سازي باورهاي ديني ، ارايه دهند .

آنان نيز از هيچ تلاشي دريغ نورزيدند و وارونه سازي انديشه هاي ديني را جزء برنامه هاي خود قرار دادند و دستاوردهاي خود را در بين جوانان و متفكران و اهل انديشه پراكندند و بسياري از خام انديشان و ناآگاهان را از راه به در بردند . در برابر هجوم همه ي اين كژروي ها ، تحريف ها التقاطهاي فكري ، تنها پاره اي از متفكران اسلامي منادي اسلام ناب بودند ؛ زيرا شماري از عالمان ، ضرورت برخورد با تحريف گران را احساس نمي كردند و شماري هم كه احساس داشتند ، در برخورد دچار مصلحت انديشي شده و بر آن بودند كه شايد از اين راه بتوانند جوانان و روشنفكران را جذب دين و انديشه هاي ديني كنند .

در چنين روزگازي ، شهيد مطهري از جايگاه ويژه اي برخوردار بود و در برابر اين هجوم همه سويه به اسلام ، نقش حساس و تعيين كننده اي داشت .

حساسيت در برابر تحريف و التقاط

شهيد مطهري از سويي از سرچشمه زلال و گواراي معارف اسلامي سيراب شده بود و از ديگر سوي با انديشه ها ، ايدئولوژي ها ، مكتب ها و ايسم هاي مطرح در جهان ، آشنايي ژرف و همه سويه داشت . او با اين ويژگي هاي برجسته و استعداد و نبوغ ذاتي و پشتكار و تلاش سرسختانه ، زمينه ي لازم را براي آشنايي نسل جوان ، با اسلام و زدودن تحريف از پيكره دين فراهم ساخت . شهيد مطهري در هنگامه ي رويارويي با تحريف گران و رواج دهندگان فرهنگ ها و انديشه هاي ويران گر سرسخت بود . هر روزنه اي را كه دشمن مي گشود و از آن جا به ويران گري مي پرداخت و انديشه هاي زلال را مي آلود ، خشمگينانه به رويارويي با آن برمي خاست و دست هاي تباهي آفرين را افشا مي كرد . او از مولايش علي (ع) آموخته بود كه پيامبر (ص) درباره اش فرموده بود :

« فو الله علي خشن في ذات الله (5) »

و نيز از مكتب غيرت زاي استاد بزرگوارش امام خميني ، كه سراسر زندگاني عزتمندش آكنده از حساسيت و غيرت ديني بود ، بهره برده بود . در آن بحران فكري و اعتقادي كه از هر سو تاريكي هاي ترديد ، انكار و الحاد ، راه بر حق جويان سد مي كرد ، مطهري ديدباني جبهه هاي اعتقادات و باورهاي ديني و انديشه ي مذهبي را بر عهده داشت . در دشمن شناسي و خطر شناسي ، تخصصي ويژه داشت . با تيزبيني تحريف و انحراف و التقاط را زير هر پوشش و چهره و شعاري مي شناخت و به هنگام ، از نفوذ رگه هاي مكتب ها و التفاطهاي مرئي و نامرئي خبر مي داد . شعارهاي فريبنده ، موضع گيري هاي تند و انقلابي او را فريب نمي داد . دشمن را دشمن مي شمرد ، به هر رنگي كه به ميدان آمده باشد . در برابر كساني كه از كمونيست ها به عنوان دشمن ياد نمي كردند به مسامحه نمي گذشت ، برمي آشفت و به نقد آنان مي پرداخت . بر اين باور بود : به همان اندازه كه امپرياليسم غرب دشمن اسلام است كمونيسم نيز دشمن است (6) .

در اين فضاي غبارآلود ، شهيد مطهري مهم ترين رسالت عالمان و رهبران ديني را زدودن غبار تحريف از افكار و باورهاي ديني مي دانست ؛

« وقتي اوضاع زمانه آن گونه شود كه شناخت حق از باطل دشوار و صعب گردد اصلي ترين وظيفه ي رهبران ديني نشان دادن صراط مستقيم و مبارزه با انحراف ها و تحريف هاست (7) »

به اعتراف همگان ، در ميان عالمان و دانشوران آن دوره ، شهيد مطهري تنها كسي بود كه روي جريان هاي تحريف گرا و التقاطي حساس بود و يك تنه مبارزه با آن ها را آغاز كرد .

رهبر معظم انقلاب مي فرمايد :

« در مورد مبارزه با التقاط ، به نظر من شهيد مطهري نقش اول و درجه يك را دارند … ما بايد اعتراف كنيم كه ايشان بعد از امام ، بيش از همه حساسيت نشان داد (8) » .

شهيد مطهري ، خطرآفريني و ويران گري جبهه ي تحريف گري و تفسيرهاي منحرفانه را بيش تر از قدرت هاي بزرگي چون آمريكا و شوروي مي دانست ؛

« خطري كه امروز اسلام را تهديد مي كند ، تنها آمريكا و شوروي نيستند … خطر مهم و حساس ، تحريف و تفسيرهاي منحرفانه از احكام اسلام است (9) » .

از اين روي با تيزبيني ويژه ي خود ، همه ي ديدگاه ها را كه در كتاب ها ، جزوه ها و روزنامه ها و مجله ها و … عرضه مي شد به سوي ذهن ها پرتاب مي گرديد ، دقيق و عميق مطالعه مي كرد . هر كجا درپايي ولو نامرئي از تحريف و التقاط ديني مي يافت ، بدون مسامحه در برابر آن مي ايستاد و به نقد و بررسي مي پرداخت .

در مقدمه ي كتاب عدل الهي به روشني اعلام مي دارد سمت و سوي نگارشش بيش تر مبارزه با انحراف ها و كژانديشي ها است .

« اين بنده از حدود بيست سال پيش كه قلم به دست گرفته ، مقاله يا كتاب نوشته ام … ادعا دارم … تا حدي كه برايش مقدور است … حقايق اسلامي را آن چنان كه هست ارائه دهد . فرضاً نمي تواند جلوي انحرافات عملي را بگيرد ، باري ، حتي الامكان با انحرافات فكري مبارزه نمايد (10) » .

اين دغدغه ي خاطر استاد سبب شده كه در ميان گزاره هاي اساسي دين ، به كمتر گزاره اي برمي خوريم كه دست تحريف ، آن را آلوده باشد و استاد مطهري به گونه اي در سخنراني ها و آثار پربركت خود به پيرايش آن نپرداخته و غبار تحريف از چهره ي آن نزدوده باشد . محورهاي مطرح شده در آثار شهيد در باب تحريف و التقاط ، زياد است . در اين جا تنها به محورهايي كه از ديد خود استاد برجسته بوده ، مانند باورها ، آموزه هاي ديني ، وقايع و جريان هاي سرنوشت ساز تاريخي و شخصيت هاي برجسته مذهبي ، نگاه خواهيم افكند :

« مخصوصاً در اين عصر … بزرگ ترين وظيفه اي كه داريم ، اين است كه ببينيم چه تحريفاتي در تاريخ ما شده … چه تحريفاتي در قرآن شده است … بايد با اين تحريفات مبارزه كنيم (11) » .

شهيد مطهري ، در مبارزه ي علمي و فرهنگي با تحريف گران و التقاط ها ، بيش تر با كساني روياروي بود كه معارف ناب و اصيل اسلامي را با انديشه هاي آلوده و مسموم غرب و شرق درمي آميختند و بر آن بودند با فريب مردم ، آنان را از ارزش هاي حقيقي دور سازند و اربابان آنان بتوانند به آساني به هدف هاي خود دست يابند .

از بحث ها و جسارت هايي كه استاد ، بيش تر در ساحت آن ها قدم زده و شبهه ها را پاسخ گفته ، بحث هايي چون برداشت هاي آزاد از دين ، علم گرايي ، مادي گري ، توجيه و تفسير مادي قرآن و … را به بوته ي بررسي نهيم :

برداشت هاي آزاد از دين

در روزگار شهيد مطهري ، افزون بر موج هايي كه عليه بن و بنياد دين برخاسته بود ، موج ويران گر ديگري برخاسته بود كه هر كس نمي توانست آن را بشناسد و با آن درافتد و آن ، اين بود كه فلسفه ها ، مكتب ها و ايسم هاي غربي ، مبناي كار عده اي از روشن فكران قرار گرفته بود . اينان ، متون اصيل ديني را در چهارچوب افكار و ايده ها و خواست هاي جامعه هاي غربي تفسير كردند . اين انديشه كه با رنگ و لعاب نوگرايي ، خود را مي نمود ، دست پخت ديگري از التقاط غربي بود كه مي خواست محتواي اسلام را با افكار و ايده هاي جديد بشري همراه و هم آهنگ سازد و آن چه را از دين به كارش مي آمد بگيرد و آن چه را به كارش نمي آمد دور ريزد و يا تحريف و از آن چهره اي واژگونه ترسيم كند .

اين دامي بود كه در قالب شعارهاي روشنفكري و انديشه ي نو ، براي مردم گسترده بودند . اين گروه كه در لباس دين داري و اسلام خواهي ، اين جا و آن جا ظاهر مي شدند و محفل مي آراستند ، به گونه اي اسلام را تفسير مي كردند كه با انديشه هاي وارداتي غرب ، سازگاري داشته باشند ، تاويل حقايق ، مفاهيم قرآن و پايين آوردن معارف دين در سطح يك ايدئولوژي بشري ، برنامه ي آنان بود .

پاره اي از آموزه ها و معارف و احكام ديني را ، چون بر هاضمه ي فهم آنان گران مي آمد ، توجيه مي كردند يا از دور خارج مي ساختند . براي اينان ، سليقه و پسند زمانه اصل بود و معيار ، نه اسلام .

« برخي ديگر كه به مسايل روز توجه دارند و درباره ي آينده مي انديشند ، متاسفانه سخاوت مندانه از اسلام مايه مي گذارند . سليقه ي روز را معيار قرار مي دهند و به نام « اجتهاد آزاد » به جاي آن كه اسلام را معيار حق و باطل زمان قرار دهند ، سليقه و روح حاكم بر زمان را معيار اسلام قرار مي دهند ، مثلا مهر نبايد باشد ، چون زمان نمي پسندد ، تعدد زوجات ، يادگار عهد بردگي زن است ، پوشيدگي هم ، همين طور ، اجاره و مضاربه و مزارعه يادگار عهد فئوداليسم است و فلان حكم ديگر ، يادگار عهدي ديگر . اسلام دين عقل و اجتهاد است ، اجتهاد چنين و چنان حكم مي كند (12) » .

اين تفسير از دين پوششي بود براي مشروعيت بخشيدن به آن چه از ديگران پذيرفته و گرفته اند و زدودن مسايلي از دين كه با سليقه ي بيگاه پرستان آنان سازگار نيست . استاد شهيد اين گونه نگرش به دين را آفت بزرگي براي دين شمرده ، مي نويسد :

« و به هر حال ، تجدد گرايي افراطي … در حقيقت عبارت است از آراستن اسلام به آن چه از اسلام نيست و پيراستن آن از آن چه از اسلام هست ، به منظور رنگ زمان زدن و باب طبع زمان كردن آفت بزرگي براي نهضت است (13) » .

البته اجتهادي كه در شيعه مطرح است ، كار تخصصي است و از عهده ي هر كسي برنمي آيد . تنها فقيهان برجسته و داراي تمامي ويژگي هاي لازم ، توانايي بيرون آوردن احكام فرعي را از اصول دارند . استنباط احكام شرعي ، بستگي تام به درك و فهم ژرف و صحيح قرآن ، سنت ، عقل و اجماع دارد . روشن است كه اين وادي ، وادي نيست كه هر كسي بتواند در آن گام نهد . هركسي نمي تواند ، به آن رجوع كند و يا به مطالعه ي سنت بپردازد ، مگر آن كه به ظاهر و به باطن ، محكم و متشابه ، ناسخ و منسوخ ، مطلق و مقيد ، خاص و عام … قرآن آشنايي داشته باشد و يا دقايق سنت را خوب بشناسد و …

علم گرايي

شماري از روشنفكران ، شيفته ي غرب بودند و مي خواستند ايران را به سبك غرب بسازند و اما چون نمي توانستند انديشه هاي غربي را عريان به داخل ايران بياورند و در ذهن ها وارد سازند ، زيرا جامعه آن را نمي پذيرفت و پس مي زد ، انديشه هاي غربي را در لفافه ي دين و هاضمه ي جامعه وارد كردند .

ملكم خان ، از اين دست روشنفكران است كه خود مي گويد :

« من وجهه ي نظرم اسلام است … در اروپا كه بودم سيستم هاي اجتماعي و سياسي و مذهبي را مطالعه كردم . با اصول مذاهب گوناگون دنياي نصراني و هم چنين تشكيلات سري فراماسونري آشنا گرديدم . طرحي ريختم كه عقل و سياست مغرب را با خود ديانت مشرق به هم آميزم چنين دانستم كه تغيير ايران به صورت اروپا كوشش بي فايده است . از اين رو فكر ترقي مادي ، را در « لفافه ي دين » عرضه داشتم (14) » .

در دعوت به انديشه هاي غرب در غالب اصلاح طلبي و در لفافه ي دين ، چنان تند رفتند كه ديري نپاييد اسلام را به پاي قبله ي غرب قرباني كردند (15) . اين جريان در دهه هاي اخير ، خود را در چهره ي علم گرايي نشان داده است . علم گرايي در اين جا يعني با معيارهاي علمي ، تجربي و حسي به مطالعه ي معارف و متون ديني رفتن و تفسير دين با اين ابزار . گروهي از غرب گرايان كه وابستگي مذهبي خود را نيز حفظ كرده بودند ، به دانش هاي غرب به عنوان اصول و منطق برتر نگريسته و معارف و آموزه هاي دين را با آن مي سنجيدند . اين شيوه ي نگرش ، شماري از اعضاي جبهه ي ملي و نهضت آزادي به ويژه مهندس بازرگان را شيفته ي خود كرده بود . اينان تنها راه رسيدن به حقايق جهان را ، حس و تجربه مي شمردند و حتي سعي مي كردند وجود خدا را از راه فرمول هاي فيزيكي و ترموديناميكي ثابت كنند ، كه به آن جا رسيدند كه گفتند بشر با روش هاي علمي مي تواند به همان مقصد پيامبران برسد . براي شناخت خدا ، راه هاي ديگر مانند حكمت و فلسفه را بي نتيجه دانستند (16) .

در كتاب « راه طي شده » اصول باورهاي ديني ، چون وحي ، توحيد ، نبوت ، و معاد و … با معيارهاي دانش تجربي به اثبات رسيده است .

شهيد مطهري نخستين عالمي بود كه در سال هاي پيش از انقلاب ، مشكل اين شيوه را دريافت و نسبت به آن حساسيت نشان داد . آثاري را كه باورمندان به اين ديدگاه مي نگاشتند ، به دقت بررسي مي كرد و انحراف ها و تحريف هاي آن ها را يادآور مي شد . استاد در معرفي تفكر تجربي و حس گرايي مي نويسد :

« در عصر ما مخالفت با تفكر و تعمق در مسايل ماوراءالطبيعي ، رنگ جديدي به خود گرفته است . رنگ فلسفه ي حسي (اين روش) گروهي از نويسندگان مسلمان را سخت به هيجان آورده و موجب پيدايش يك نظريه ي تلفيقي در ميان آنها شد ، مبني بر اين كه الهيات قابل تحقيق است ولي در الهيات نيز منحصراً لازم است از روش حسي و تجربي ، كه براي شناخت طبيعت مورد استفاده قرار مي گيرد ، بهره برد . اين دسته ، مدعي شدند كه از نظر قرآن تنها راه شناخت خداوند مطالعه در طبيعت و مخلوقات ، با استفاده از روش حس است و هر راهي غير اين راه ، بيهوده است (17) » .

استاد شهيد با نقد و بررسي زيربناي اين تفكر التقاطي ، ضعف هاي آن را يادآور مي شود . وي پس از نقل بخشي از ادعاهاي اين گروه از « راه طي شده » :

« راه عالم تجربي ، با يك خداپرست ، به يك جا منتهي مي شود و آن ، اذعان به وجود خداست . منتها عالم تجربي از طريق بررسي و مطالعه در طبيعت با روش حسي و تجربي به اين معني مي رسد (18) » .

در پاسخ مي نويسد :

« مطالعه ي حسي طبيعت و تفكر در زمين و آسمان و آن چه در آن هاست ، از نظر توحيد و خداشناسي ، كيفيت و ماهيتي دارد و حد و رسالتي . كيفيت و چگونگي اش اين است كه نظامات داخلي اشياء مورد دقت قرار گيرد تا روشن شود كه قواي طبيعت براي تامين يك سلسله هدف ها فعاليت مي كنند و ميان فاعل ها و غايت ها ارتباط مستقيم برقرار است اما حدود رسالتش اين است كه مخلوقيت طبيعت و وجود قوه يا قوايي شاعر و حاكم در طبيعت را بر ما روشن مي كنند … اين است كه گفتيم راه مطالعه ي طبيعت از نظر توحيد و خداشناسي جاده اي است كه تنها تا مرز ماوراء طبيعت كشيده شده است (19) » .

شهيد مطهري روش علوم تجربي و حسي را در پاسخ گويي به مسايل مربوط به عالم غيب و جهان آخرت عقيم مي داند و بر آن است كه برهان هاي طبيعي ، چون برد آنها در محدوده ي ماده و طبيعت است ، از بيان و تفسير مباحثي كه بيرون از حوزه ي ماده قرار دارد ، ناتوان است . از اين روي ، همان گونه كه نسبت به مسايل ماوراء طبيعت نمي تواند نظر بدهد ، حق رد آن را نيز ندارد .

شهيد مطهري در برابر ادعاي نگارنده ي « راه طي شده » كه گفته علم ، توحيد را احيا كرده ، مي پذيرد كه علم در محدوده و فضاي خود نظام غايي ، به خدا شناسي ياري رسانده اما خارج از حوزه ي علم كه جاي ورود آن نبوده ، نه تنها خدمتي نكرده ، بلكه ميدان را براي بي دينان گشوده است .

« اما نظام فاعلي كه … بدان تمسك جسته اند ، كوچك ترين خدمتي به توحيد نكرده و نمي توانسته بكند  … آيا اين (روش) جز سپر انداختن در مقابل ماديين است … به هر حال ، خدمتي كه علوم به توحيد مي كند ، از راه نظامات غايي است كه در كتاب راه طي شده بدان استناد جسته شده است اما از راه نظامات فاعلي كه بدان استناد جسته شده است ، علوم هيچ گاه خدمتي نمي تواند بكنند (20) » .

استاد در جاي ديگر خطا بودن اين روش و ناسازگاري آن را با قرآن يادآور شده و به روشني ابراز داشته چنين روشي به انكار صريح قرآن مي انجامد :

« ما بايد نشان بدهيم جهان بيني اسلامي ، نه با جهان بيني غرب منطبق است و نه با جهان بيني شرق … بعضي ها تا اسم ملك و فرشته مي آيد ، تلاش مي كنند به طريقي آن را تعبير و تفسير كنند . من صريحاً مي گويم اين روش خطاست … امر حسي كه نيازي به آمدن پيامبران ندارد . دين آمده است ايمان به غيب براي ما ايجاد كند … چنين سخناني انكار صريح قرآن است (21) » .

التقاط اسلام با ماركسيسم (مادي گري)

در برهه و دوراني ، شعارهاي ماركسيستي : آزادي و رهايي خلق ها ، از بند اسارت رستن خلق ها ، ستم ستيزي ، مخالفت با مالكيت خصوصي ، مخالفت با سرمايه داري ، طرف داري از طبقه ي محروم و مستضعف و … كشش و گيرايي ويژه اي داشتند . از اين روي ، شماري از جوانان به اين جريان روي آوردند و گروهي از اين ها به كلي از اسلام بريدند و به ماركسيسم پيوستند و گروهي از اسلام نبريدند ولي به تفسير و تحليل اسلام بر اساس انديشه هاي ماركسيستي پرداختند و به تحريف و التقاط روي آوردند و معارف اسلامي را به دلخواه و بر اساس آن انديشه هاي مادي تفسير كردند . نمونه ي بارز اين نوع نگرش ، منافقين بودند .

حميد عنايت درباره ي شيوه ي رياكارانه ي آنها مي نويسد :

« تلاش هاي مربوط به آشتي دادن اسلام با ماركسيسم هرگز آشكار نبوده است . بانيان آن عاقل تر از آن بوده اند كه به اين كار دست يازند و اطمينان يافته اند كه همنهادي كه در پي آنند همواره شكلي مرموز ، نهفته و تدريجي به خود خواهد گرفت و … مهم ترين مشخصات بينش مجاهدين در حقيقت عبارتند از حملات مستمر به مالكيت خصوصي به عنوان ريشه ي اصلي تمام شرور اجتماعي و تاكيد مداوم بر نزاع طبقاتي به منزله ي يك جريان هميشگي (22) » .

رهبران سازمان ، آگاهانه يا ناآگاهانه بر اين پندار بودند كه ميان اسلام و ماركسيسم هيچ گونه ناسازگاري وجود ندارد و اسلام ، آن چه را كمونيسم در زمينه ي مسايل اقتصادي ، اجتماعي و سياسي فرهنگي آورده ، مي پذيرد . از اعضاي سازمان در هنگام بازجويي از انديشه ي التقاطي سازمان اين گونه پرده برمي دارد :

« سازمان ما بر مبناي ايدئولوژي اسلام بنا شده بود و هدف اين بود كه از لحاظ ايدئولوژي بتوانيم با قوانين ديالكتيك و مطالعه ي قرآن ، تبيين صحيحي از جهان (مبدا و هدف آن) بنماييم و حاكميت قانون تكامل و هدف دار بودن جهان را روشن سازيم (23) » .

« فرهنگ مذهبي با آن كه همه ي زوايد ارتجاعي و قشرهاي خرافي و … آن زدوده شده بود (تا حد امكان) به هيچ وجه نمي توانست راه نماي ما ، در كار سياسي ، تشكيلاتي روز و پاسخ گوي مسايل هر روز پيچيده تر ما باشد … اين احساس در همه مشترك بود كه … مذهب بدون آميختن با ماركسيسم لنينيسم در متن آن حتي يك سانتي متر نمي تواند ما را جلو ببرد (24) . »

استاد شهيد مطهري با مطالعه ي ژرف و دقيق نوشته هاي آنان ، پايه و اساس انديشه شان را در ترازوي سنجش گذاشت و از نخستين كساني بود كه ناخالصي اين تفكر را شناخت و آن را بزرگ ترين فاجعه براي اسلام برشمرد .

رهبر معظم انقلاب درباره ي موضع گيري شديد استاد نسبت به اين گروه مي گويد :

« شهيد مطهري از اول حساسيت عجيبي روي تفكر التقاطي داشت . آن وقت كه همه با تفكرات التقاطي برخوردهاي سطحي داشتند او با كمال سخت گيري ، روي جا به جاي اين تفكر ايستاد (25) » .

استاد در رويارويي علمي و نظري دقيق مباحث مهم و خطرآفرين آنان را به بوته ي نقد گذاشت . از جمله ي مباحثي كه روي آن تكيه داشت ، تفسير مادي قرآن بود .

تفسير مادي آيات قرآن

قرآن ، همان گونه كه مفاهيم روشن و ظاهر دارد معاني غير روشن و متشابه نيز دارد . افزون بر اين آگاهي و شناخت دقيق پيوستگي آيات قرآن ، تفسير و تاويل محكم و متشابه ، ناسخ و منسوخ ، عام و خاص و … قرآني علوم پيش نياز مطلبند كه با كمك آنها و مطالعه ي تفسير آيات قرآن ، فهم صحيح و استنباط درست از قرآن ممكن است . بدون آگاهي از اين دانش ها ، فهم درست كتاب آسماني براي هركس ممكن نخواهد بود و چه بسا ، سر از تحريف و التفاظ درآورد .

پيش از انقلاب اسلامي و در آستانه ي آن ، كسان و گروه هايي ، بدون شايستگي تفسير قرآن ، با پيش انگاره هايي كه از مكتب هاي ديگر ، از جمله ماركسيسم دريافت كرده بودند ، به سراغ تفسير قرآن رفتند . اينان سعي داشتند ، آن چه را كه از انديشه هاي مادي پذيرفته بودند ، با ظاهر آيات قرآن توجيه كنند و لباس اسلام بر آن ها بپوشانند .

شهيد مطهري روي اين گونه برداشت و تفسير از قرآن ، بسيار حساس بود و آن را تحريف محتواي دين مي دانست و بر پيامدهاي شوم آن هشدار مي داد :

« مطالعه ي نوشته هاي به اصطلاح تفسيري كه در يكي دو سال اخير منتشر شده و مي شود ، ترديدي باقي نمي گذارد كه توطئه ي عظيمي در كار است . در اين كه چنين توطئه اي از طرف ضد مذهب ها براي كوبيدن مذهب در كار است ، من ترديد ندارم . آن چه فعلا براي من مورد ترديد است اين است كه آيا نويسندگان اين جزوه ها خود اغفال شده اند و نمي فهمند كه چه مي كنند و تنها دست هاي پشت پرده هستند كه مي دانند چه مي كنند ؟ و يا خود اين ها عالماً ، عامداً دست به چنين تفسير هاي ماترياليستي زده و مي زنند (26) » .

استاد در معرفي محتواي اين نوشته هاي به اصطلاح تفسيري مي نويسد :

« در اين تفسير ، همه ي نام ها مذهبي است و ابتدا جلب توجه مي كند ، از قبيل : الله ، توحيد ، نبوت ، وحي ، ملك آخرت … اما همين كه به عمق و ژرفاي برداشت ها وارد مي شويم ، همه از نظر ناپديد مي شوند و به جاي اين ها معاني و مفاهيم ديگري جايگزين مي گردند و جز لفظ چيزي باقي نمي ماند (27) » .

استاد در مقدمه ي علل گرايش به مادي گري ، به نمونه هايي از تفسير مادي و التقاطي اين گروه پرداخته و آن ها را برداشت هايي مي داند از سري كساني كه به هيچ روي شايستگي ورود در ساحت قرآن را نداشته اند .

استاد به يكايك برداشت ها پاسخ مي گويد و در پايان نتيجه مي گيرد اين برداشت ها اگر چه با ظاهر مذهبي هم آهنگ باشند ولي در باطن برداشت هاي الحادي است كه در پوشش ظاهر آيات ارائه شده اند .

تحريف جريان هاي تاريخي

از آن جا كه تاريخ اسلام ، بيانگر رخدادهايي است كه با اصول و مباني دين پيوند ژرف دارند و مبناي داوري دوست و دشمن قرار مي گيرند ، تحريف رخدادهاي تاريخ اسلام بسيار سرنوشت ساز و خطرآفرين است ، چه به صورت تفسير و توجيه مادي تاريخ كه هيچ سازگاري با انديشه و فرهنگ اسلامي ندارد ، يا به شيوه ي ديگر . از اين روي ، شهيد مطهري روي نوع نگرش به تاريخ و جامعه و رخدادها و پديده هاي تاريخي ، تحريف شخصيت هاي مهم ، به ويژه اگر ضخصيت حادثه از پيشوايان معصوم باشد كه گفتار و رفتار او حجت براي ديگران است ، بسيار حساس بوده و آثار ارزشمندي در اين باره از خود به يادگار گذاشت .

از جمله تحريف هاي تاريخ ، توجيه مادي آن است . صاحبان اين تفكر بر اين باورند كه بر سير تاريخ و دگرگوني هاي جامعه هاي انساني چيزي جز جير مادي حاكم نيست . چون پايه و اساس زندگي بشر به طور جبر مراحل پنج گانه را مي پيمايد و در تمامي جامعه ها ، هسته ي اصلي دو طبقه ي استثمارگر و استثمار شده ، جريان تحول تاريخ را پيش مي برد .

در برهه اي ، اين انديشه رواج يافته بود و شماري براي آن كه از قافله عقب نمانند ، هر پديده اي را با ابزار مادي تحليل و تفسير مي كردند . شماري ، با نگرش ماترياليسم تاريخي ، به مطالعه ي آيات قرآن و منابع اسلامي روي آورده بودند و نمونه هاي تاريخي از آن ها را مانند داستان حضرت موسي (ع) و فرعون و … را شاهد مي آوردند !

شهيد مطهري سال ها پيش از انقلاب نسبت به رواج اين تئوري مادي در بين روشنفكران مسلمان احساس خطر كرد و نگراني خود را با نگارش كتاب جامعه و تاريخ و علل گرايش به مادي گرايي ابراز داشت .

او در كتاب جامعه و تاريخ ، به بررسي جامع اين بينش مادي و التقاطي پرداخت . در شرح اين روش تفسير تاريخ ، مي نويسد : برخي مدعي هستند كه قرآن جامعه را دو قطبي مي داند : قطب مسلط و حاكم و قطب محكوم . از قطب حاكم ، قرآن به مستكبر ياد مي كند و از قطب محكوم به مستضعفين و ديگر تقسيم ها ، مانند مؤمن و كافر … جنبه ي فرعي از اين دو قطب دارد . بدين جهت قرآن مبارزات اجتماعي را در شكل مبارزه ي طبقاتي صحيح و بنيادي مي داند و امكان ندارد عليه قطب حاكم ، مستكبران به مبارزه برخيزند و به عكس :

« قطب مستكبر به حكم استضعاف گري و تصاحب امتيازات اجتماعي تاريك انديش ، سنت گرا و عافيت طلب است . بر خلاف قطب مستضعف كه بصير (آگاه) سنت شكن و انقلابي و پيش تاز … خلاصه به عقيده ي اين افراد ، قرآن اين نظريه را كه آن چه انسان را مي سازد و گروهش را مشخص مي كند … وضع معاش است ، تأييد مي كند (28) » .

استاد پس از شرح و بيان ديدگاه ياد شده ، در پاسخ آن مي گويد : اين ديدگاه برداشت مادي از انسان و جامعه است . البته قرآن تكيه روي پايگاه اجتماعي افراد دارد ، ولي همه ي امتيازها را بر اين پايه توجيه نمي كند :

« آيا … قرآن همه ي تقسيم ها و قطب بندي ها را با اين ملاك توجيه مي كند ، از نظر ما اين نوع برداشت از جامعه با برداشت اسلام از انسان و جهان و جامعه منطبق نيست و از يك مطالعه ي سطحي در مسايل قرآني ناشي شده است (29) » .

درباره ي منشا اين انديشه در بين مسلمانان ، استاد شهيد از دكتر علي الوردي ، از استادان شيعه ي عراق نام مي برد كه چند كتاب جنجالي از جمله « منزلت العقل البشري » را نگاشته است . استاد احتمال مي دهد كه وي نخستين فردي باشد كه مساله ي ماديت تاريخ در قرآن را مطرح كرده و ميان شماري از نويسندگان مسلمان ، از زبان اسلام شايع شده است .

شماري بر آنند كه اين انديشه (تحليل مادي تاريخ) دست كم هزار سال پيش از ماركس در قرآن مبناي توجيه و تحليل تاريخ قرار گرفته است ! استاد شهيد اين ديدگاه را التقاطي مي داند و آن را به شدت رد مي كند :

« ولي از نظر ما كساني كه اين گونه مي انديشند يا اسلام را درست نمي شناسند و يا ماترياليسم تاريخي را و يا هيچ كدام را (30) » .

استاد شهيد در كتاب « جامعه و تاريخ » بينش مادي به جامعه و تاريخ را در شش محور ، به بوته ي بررسي نهاده است :

1- تقسيم جامعه به دو قطب مادي و معنوي و سازگار كردن آن دو با يك ديگر در قرآن .

2- مخاطب قرآن « ناس » است و « ناس » همان توده ي محروم هستند .

3- برخاستن رهبران ، مصلحان و شهيدان از ميان توده ي محروم .

4- هدف بعثت پيامبران قسط و عدل است كه هدف هاي اقتصادي است و هدف هاي معنوي اهميت و اولويت ندارند .

5- منطق پيامبران ، همواره منطق استثمار شدگان و منطق مخالفان ، منطق استعمارگران است و اين امر برخاسته از خاستگاه طبقاتي پيامبران و مخالفان آنهاست .

6- قرآن همانند ماترياليسم تاريخي حاكميت نهايي را به طبقات محروم مي دهد .

وقايع تاريخ اسلامي

در زمان شهيد مطهري برداشت هاي تحريف گرايانه ي اين تحليل مادي تاريخ ، به رخدادهاي تاريخ اسلام ، بويژه تاريخ صدر اسلام هم راه يافته بود و اين سبب نگراني شديد استاد شده بود ، چرا كه تاريخ اسلام منبع دقيق و ژرف دين است و در فهم درست كتاب و سنت نقش اساسي و بنيادي دارد . فهم معارف دين و احكام شريعت پيوند ژرف با درك درست از تاريخ اسلام دارد و استاد در برابر اين پديده نمي توانست ساكت باشد ؛ از اين روي هشيارانه ايستاد و رگه هاي اين تحليل مادي را در آثار مادي گرايان و ناآگاهان از عمق قضيه ، نمايانده و راه صحيح را نشان داد .

شهيد باهنر از دغدغه ها و نگراني ها و حساسيت هاي استاد چنين ياد مي كند :

« يك كتاب را ايشان شنيده بوده كه … منتشر شده ، ايشان گفت كه : اين كتاب را از هر كجا كه هست براي من پيدا كنيد … گشتيم و بالاخره يك نسخه پيدا كرديم . آن نسخه اي كه به دست ما رسيد ، منحصر به فرد بود . چهارصد صفحه بود . من با زحمت زيادي دو نسخه كپي از آن گرفتم ، يك نسخه خدمت ايشان بردم و يك نسخه پيش خود من ماند . شايد بيست روز بيش تر نگذشت ، ايشان فرمودند با اين كتاب چه كردي ؟ … ايشان تمام كتاب را خوانده ، فصل به فصلش را تحليل كرده ، نقطه ضعفش را درآورده و در حدود سيصد و پنجاه مورد عليه اسلام ، به نام اسلام نوشته بود . يعني كتابي كه به عنوان يك بحث تاريخي درباره ي اسلام بود (31) . »

در برهه اي ، تحريف ها از هر سو به تاريخ اسلام هجوم آورده بودند . ملي گرايان وابسته ، گاهي كتاب سوزي ايران و مصر را براي خدشه وارد كردن به اسلام مطرح مي كردند ، گاهي از فتح ايران به دست مسلمانان و اسلام آوردن ايرانيان سخن مي گفتند و چنين وانمود مي كردند كه يك ملت وحشي و به دور از تمدن ، تمدن ريشه دار و كهن ايران را نابود كرد و مردم را به زور به زير يوغ اسلام كشيد و گاهي به احياي آثار مجوس مي پرداختند و تلاش مي كردند عصر جاهليت را زنده كنند .

استاد شهيد در برابر اين موج تباهي آفرين و تحريف هاي اين گروه ، واكنش نشان داد و اين حركت را تلاشي در جهت اسلام ستيزي و تحريف حقايق تاريخي و فرهنگي اسلامي دانست :

« كوشش براي بازگرداندن ايران به جاهليت قبل را اسلام ، ميراندن شعارهاي اصيل اسلام ، احياي شعارهاي مجوسي كه تغيير تاريخ هجري به تاريخ مجوسي نمونه ي آن است ، قلب و تحريف در ميراث گران قدر فرهنگ اسلامي و صادر كردن شناسنامه ي جعلي براي اين فرهنگ (32) » …

استاد در اين عرصه ، تلاش هاي سترگ خود را در دو اثر ارزش مند خود : «‌ خدمات متقابل اسلام و ايران » ، « كتاب سوزي ايران و مصر » ماندگار كرد .

تحريف شخصيت ها

دشمنان اسلام و دست هاي مرموز تحريف گر ، چه شرقي و غربي ، هميشه در كار تحريف و لكه دار كردن شخصيت هاي برجسته و نام ور اسلامي بوده اند . اينان بر آن بوده و هستند كه الگوها را از ملت هاي مسلمان بگيرند تا مسلمانان از آنان الهام نگرفته و آنان را سرمشق خود قرار ندهند . با اين تحريف ، هم چهره ي شخصيت هاي برجسته را خراب مي كنند و هم چهره اي وارونه از آنان جلوه مي دهند ، به گونه اي كه مسلمانان از آنان دوري گزينند . يكي از برجسته ترين و والاترين شخصيت هاي اسلامي كه روشنفكران وابسته به غرب ، مدت ها وي را آماج تيرهاي زهرآگين خود قرار دادند و تهمت ها به وي زدند و ناروايي هايي را به وي نسبت دادند ، سيد جمال الدين اسدآبادي بود . روشن است كه از اين توطئه ي شوم ، چه انگيزه هايي داشتند و چرا دست به اين شگرد و ترفند و ترور زدند كه نهضت اصلاح طلبانه و شخصيت او به عنوان مصلح و پرچم دار مبارزه عليه بيداد و استعمار الگو قرار نگيرد . استاد مطهري ، هوشيارانه در چنين هنگامه اي پا به ميدان گذاشت و در احياي شخصيت سيد و زدودن غبار تحريف از چهره ي تابناك او به تلاش گسترده دست زد . وي با طرح تز اصلاحي ، انديشه هاي سياسي اجتماعي سيد ، دغدغه ي او در مقابل انحطاط مسلمين ، آن مصلح بزرگ را در عصر تاريك ستمشاهي شناساند و از او به بزرگي در جاي جاي آثار خود ياد كرد :

« سيد جمال از يك سلسله مزاياي طبيعي و اكتسابي برخوردار بوده كه در مجموع نظيري برايش نمي توان يافت  … نفوذ كلام و قدرت القا و تلقين فوق العاده اي داشته است … فرهنگش فرهنگ اسلام بود … تاثير شديد و عميق او از اين فرهنگ ، سبب شده پس از آشنايي با فرهنگ جديد اروپا … خود باخته و جذب آن فرهنگ نگردد … امتياز سيد اين بود كه جهان اسلامي را كه در راه نجات و رهايي آن كوشش مي كرد از نزديك مي شناخته و از نيرنگ هاي استعمار آگاه بوده است (33) » .

از سوي ديگر ، مادي گرايان و وابستگان به بلوك شرقي نيز براي اين كه الگوهاي شايسته را از جوانان مسلمان بگيرند و يا آنان را هم افق با انديشه هاي خود نشان بدهند و جوانان علاقه مند به آنان را از اين راه به اردوي خود بكشانند و  … دست به تحريف و واژگونه نشان دادن شخصيت هاي اسلامي زدند . از جمله كساني كه مادي گرايان به تحريف شخصيت وي پرداختند ، حافظ بود . استاد در برابر اين ستم بزرگ ايستاد و دست هاي آلوده را رو كرد :

« .. ماترياليست هاي ايران ، اخيراً به تشبثات مضحكي دست زده اند  … يكي از آن تشبثات « تحريف شخصيت ها » است . كوشش دارند از راه تحريف شخصيت هاي مورد احترام ، اذهان را متوجه مكتب و فلسفه ي خود بنمايند . يكي از شاعران به اصطلاح نوپرداز ، اخيراً ديوان لسان الغيب خواجه شمس الدين حافظ شيرازي را به چاپ رسانيده و مقدمه اي براي آن نوشته است . مقدمه ي خويش را چنين آغاز مي كند :

به راستي كيست اين قلندر يگ لاقباي كفرگو كه در تاريك ترين ادوار سلطه ي رياكاران … يك تنه وعده ي رستاخيز را انكار مي كند ، خدا را عشق و شيطان را عقل مي خواند (34) » .

استاد شهيد مطهري اين برداشت تحريفي از شخصيت حافظ را در فرازهاي بسيار طولاني ، پاسخ حلي و نقضي مي دهد . در فرازي ، از شاعر نوپرداز معاصر مي پرسد :

« اين كافر كيست كه در بي اعتقادي كامل به سر مي برده و همه چيز را نفي و انكار مي كرده و از طرف ديگر در طول شش قرن ، مردم فارسي زبان در دانا و بي سواد ، او را در رديف اولياء الله شمرده اند و خودش هم جا و بي جا سخن از خدا و معاد و انسان ماورايي آورده است … من حقيقتاً نمي دانم آيا واقعاً اين آقايان نمي فهمند يا خود را به نفهمي مي زنند ؟ (35)»

در پايان بحث ، شهيد مطهري پس از اين كه تلاش ها و تكاپوهاي ماترياليسم را در شكل جديد آن ، كه كمتر از نيم قرن به طول انجاميد ، بي حاصل ارزيابي مي كند ، مي نويسد :

« اكنون كه نه از راه منطق و استدلال و نه از به اصطلاح وارد كردن خودآگاهي طبقاتي در انديشه ي توده ها ، طرفي نبستند و عملا قوي ترين و با نفوذترين نيروها را در ميان عموم طبقات و بالخصوص طبقه ي محروم و ستم كشيده ي نيروي مذهبي تشخيص داده اند ، به اين فكر افتاده كه از خود مذهب عليه مذهب استفاده كنند (36) » .

رسالت علما و مردم

به نظر شهيد مطهري در برابر اين تحريف هاي انجام شده ، هم عالمان دين و هم مردم ، مسؤوليت دارند . مردم مسؤوليت دارند چون بازشناسي پاره اي از مسايل با فطرت سالم صورت مي پذيرد و نيازي به كسب دانش ندارد و آن هم در توده ي مردم هست . در عين حال ، حقايق را ناديده مي انگارند و به ترويج و اشاعه ي تحريف ها و خرافات مي پردازند ، بي تقصير نيستند .

رسالت علما را نيز در برابر تحريف هاي عاشورا سنگين مي شمارد و يادآور مي شود با حادثه ي تحريف شده نمي توان برنامه و الگوي مناسبي پيش روي نسل جوان و مردم مسلمان گذاشت . از اين روي ، عالمان دين در تحريف زدايي از چهره ي حادثه ي كربلا وظيفه ي بزرگي بر عهده دارند . از مقابل كاستي هايي كه در برگزاري اين واقعه وجود دارد و آسيب هايي كه در انديشه ي ديني رسوخ پيدا كرده ، نبايد به مدارا بگذرند . بايد وظيفه ي خود را در اظهار حق ، بيدار گري و يادآوري تحريف و انحراف ها ادا كنند . در غير اين صورت ، مصداق « فقيه فاجر » كه آفت دين شمرده شده ، خواهند بود . علما بايد به مردم بر پاكننده ي مجلس هاي سوگواري ، بفهمانند كه برپايي اين مجلس ها براي بيان حقايق است و نه رژه و نمايش .

بدون جعل و تحريف ، مي شود مجلس عزايي كه مورد توجه خداوند و اولياي او باشد برپا كرد . بنابراين ، بزرگ ترين رسالت عالمان دين ، مبارزه با ضعف ها و كاستي ها در برداشت هاي عاشورا و بيان حقايق و زدودن تحريف از چهره ي اين حادثه است :

« وظيفه ي عالمان در دوره ي ختم نبوت ، مبارزه با تحريف است . خوش بختانه ابزار اين در دست است . وظيفه ي علماست كه در اين موارد حقايق را بدون پرده به مردم بگويند ولو مردم خوششان نيايد (37) » .

متاسفانه پس از اين كه سال ها از يادآوري هاي مفيد و سودمند علامه محدث نوري در كتاب لؤلؤ و مرجان ، و كوشش هاي بي دريغ استاد شهيد در جهت تحريف زدايي از اين حادثه مي گذرد ، هنوز كه هنوز است تحريف به شكل ها و صورت هاي گوناگون وجود دارد . نه تنها از تحريف ها پيش گيري نمي شود كه در پاره اي محافل ، كه بانيان آن از بزرگان هستند ، مداحان و روضه خوانان بر دامنه ي تحريف ها مي افزايند .

پي نوشت ها :

1- « منهاج البراعه في شرح نهج البلاغه » ، ميرزا حبيب الله خويي ، ج 14/29 ، بنياد فرهنگي امام مهدي

2- « اصول كافي » ، كليني ، ج 1/32 . دار صعب ، دارالتعاريف ، بيروت

3- « الحياه » حكيمي ، ج 2/291 . دفنر نشر فرهنگ اسلامي

4- « ختم نبوت » ، مرتضي مطهري ، /65 ، صدرا

5- « بحار الانوار » ، علامه محمد باقر مجلسي ، ج 41/116 . مؤسسه ي الوفاء ، بيروت

6- « مطهري ، مطهر انديشه ها » محمد حسين واثقي راد ، ج 1/166 ، دفتر تبليغات ، به نقل از « پيام انقلاب » شماره ي 31/34

7- « پيرامون انقلاب اسلامي » ، مرتضي مطهري / 182 ، صدرا

8- « مطهري ، مطهر انديشه ها » ، ج 1/233

9- همان /134

10- « عدل الهي » ، مرتضي مطهري /10 ، صدرا

11- « حماسه ي حسيني » ، مرتضي مطهري ، ج 1/100-107 ، صدرا

12- « انديشه ي ترقي » ، ميرزا ملكم خان ناظر الدوله /64

15- « تحليل بر تداخل فرهنگي معاصر ايران » ، عباس نصر ، 344 ، جهاد دانشگاهي

16- « راه طي شده » ، مهندس بازرگان

17- « اصول فلسفه و روش رئاليسم » ، مرتضي مطهري ، ج 5 مقدمه ، صدرا

18- « راه طي شده »

19- « اصول فلسفه ي و روش رئاليسم » ، ج 5/5 ، مقدمه

20- همان

21- « پيرامون انقلاب اسلامي » /130-132

22- « تفكر نوين سياسي در اسلام » حميد عنايت ، ترجمه ي ابو طالب صارمي /210 امير كبير

23- « نهضت امام خميني » ، ج 3/355

24- همان

25- به نقل از مصاحبه ي ايشان در تاريخ 9/2/1361

26- « علل گرايش به مادي گرايي » ، مقدمه

27- همان

28- « جامعه و تاريخ » ، مرتضي مطهري /27 ، صدرا

29- همان

30- همان

31- « سيماي استاد در آيينه ي نگاه ياران » 246

32- « نهضت هاي صد ساله ي اخير » /66

33- همان /37

34- « علل گرايش به مادي گرايي » /16

35- همان

36- همان

37- « حماسه ي حسيني » ، ج 1 .