مسجد امام جعفر صادق (ع) سيد خندان ، تهران

همايون آرمش

اشاره

مسجد ، نخستين نهادي است كه بهنگام ورود حضرت پيامبر (ص) به مدينه شكل گرفت . اين نكته حكايت از آن دارد كه شكل گيري جامعه اسلامي بدون نقش آفريني مساجد امكانپذير نبوده است . با توجه به شوونات مختلف يك جامعه ، بديهي است كه كاركرد مسجد از امور عادي فراتر مي رود ، و ابعاد فرهنگي و اجتماعي و سياسي را نيز در بر مي گيرد . حضور فعال مساجد در دوران گسترش و پيروزي انقلاب اسلامي ايران جلوه اي از اين حقيقت است .

احيا و حفظ جايگاه مسجد در جهاني كه با دگرگونيهاي شتابان در زمينه هاي فرهنگي ، اجتماعي و سياسي روبرو است ، به تلاشي سخت و پيگير نيازمند است . در راستاي گزارش فعاليتهاي مساجد ، مجله مسجد اين بخش را به معرفي مساجد نمونه و شرح عملكرد آنان ويژه كرده است . اميدواريم مساجد سراسر ايران با ارسال شرح فعاليتهاي خود براي مجله ، ما را در شناسايي و معرفي مساجد نمونه ياري كنند.

گزارش اين شماره به شرح عملكرد مسجد امام جعفر صادق (ع) سيد خندان تهران اختصاص دارد.

مقدمه

اين مسجد نزديك پل سيد خندان و در خيابان شريعتي قرار دارد . و حدود 51 سال از عمر اين بنا مي گذرد . اين بناي مبارك از جمله مساجدي مي باشد كه از بدو تولد جمهوري اسلامي ، پايگاه جوانان و نوجوانان فعالي بوده است كه براي رسيدن به آرمانهاي والاي خود ، از هيچ تلاشي كوتاهي نكرده اند . تاسيس پايگاه بسيج و كلاسهاي آموزشي ، كمك به نيازمندان و مستمندان مستحق و همچنين دعوت مردم به انجام دادن فرايض ديني ، از جمله فعاليتهاي اين مسجد است .

پيشينه سيد خندان و مسجد امام جعفر صادق (ع)

سيد خندان ، يكي از محله هاي قديم تهران است . هنوز هم برخي از مادران و پدران امروزي ،

كوچه ها و خيابانهاي تنگ و باريك ، و پر فراز و نشييب آن را به ايد دارند . شايد ، برخي از تهراني ها و هموطنان ايراني ، سيد خنداني را كه به رهگذران خسته از كار روزانه با كوزه سفالي اش آب مي داد ، به خاطر بياورند . سيد سقا يا همان سيد خندان ، از جمله سقاهايي بود كه آب مي فروخت . او از كوزه بند داري كه از گردن آويزان مي كردم ، به مردم آب ميداد و فرياد مي زد : “ آب يخ  آب سبيل ”.

بسياري از نقاشان ، تصاويري از سيد سقا يا سيد خندان را از خود به يادگار گذاشته اند . كمال الملك تصويري از سيد را در حال آب فروختن ، كشيده بود ؛ پيرمدري با شال سبز دور سر و دور كمر ، قباي تا زير زانو ،كفش دهان دلوچه اي ، پيش بند از لنگ قرمز از جلو بسته به كمر ، و لب خندان كه هرگز كسي او را جز با لب خندان نديده بود . سيد خندان روزهاي وسط هفته حوالي بازار و خيابان ناصريه ، و در روزهاي تعطيل و جمعه شبها بالاي باغ صبا سر راه شميران تعريض و تسطيح و از ان معابري به شرق و به غرب احداث شد ، جايگاه اينن سيد سقا ، به ايستگاه سيد خندان شناخته شد ، كه هنوز تغيير نيافته و به همان نام است.

تاريخ بنا و باني مسجد

مسجد امام جعفر صادق (ع) ، 51 سال پيش ، در سال 1330 و به وسيله مرحوم حاج حسين نوروزي ، حاج اكبر مستحزن ، حاج كريم صفا وردي و حاج علي اكبر مهدوي كه خود معمار آنجا هم بودند . ساخته شد . در ابتدا ، مساحت مسجد بسيار كمتر از بناي فعلي و در حدود 500 متر مربع بود . مردم و اهالي محل با توجه به افزايش جمعيت و علاقه روز افزون به آن ، در سال 1342 آن را ترميم كردند و به مقدار كمي گسترش دادند . سپس ، 13 سال بعد و در سال 1355 ، مساحت مسجد به همت مردم ، 5/2 برابر شد ، و به 1300 متر مربع رسيد.

دو سال پس از آن ، همزمان با شكوفايي انقلاب اسلامي ، عمليات احداث بناي جديد آغاز شد ، كه ساخت و ساز بناي جديد ، تا سال 1368 ادامه داشت . اين مسجد بسيار زيبا ، چهار بر ساخته شده است ؛ يعني از چهار جهت اصلي ( شمال ، جنوب ، شرق و غرب ، در دارد ، و به معابر

عمومي كاملا نزديك است . در اصلي اين مكان مقدس ، رو به غرب است و در حسينيه بزرگ آن نيز رو به شمال باز مي شود . برگزاري مراسم ترحيم ، از جمله برنامه هايي است كه در انجا اجرا مي شود .

مردم براي برگزاري مراسم ، از در كوچه وارد سالنهايي كه براي اين منظور در نظر گرفته شده اند ، مي شوند . با بالا رفتن از پله هاي مسجد ، اببتدا به اتاق امام جماعت و سپس به اتاق بسيج مي رسيم . اين دو اتاق نسبتا بزرگ ، حد فاصل دو در بزرگ سفيد رنگ قرار گرفته اند . اين دو در بزرگ يكي درب ورودي مسجد و ديگري كه ببا فاصله از ان قرار دارد . در ورود به صحن است . صحن مسجد ، سرپوشيده و با سنگهاي مرمر سفيد مفروش است . اين سنگهاي سفيد زيبا ، حوض زيباتري به رنگ خود را در ميان گرفته اند ؛ حوضي كه چهار طرفش را چهار ستون مرمري احاطه كرده است و روي هر ستون ،گلدانهاي مسي منقش ـ حاصل دست هنرمندان مسگر بازار تهران ـ قرار دارد .. اين ستونهاي 80 سانتيمتري زيبا با آن گلدانهاي منقش ، چشم هر بيننده اي را به خود خيره مي كند .

در سه ضلع اين صحن ، شبستان برادران ، كتابخانه مسجد ـ كه فعالا تعطيل يم باشد ـ ، وضوخانه ،كفشداري و منزل محقر و زيباي خادم مسجد قرار دارد . در كنار اين خانه ، پله هايي است كه به طبقه دوم ، شبستان و وضوخانه خواهران ـ در كنار كفشداري برادران ـ مي رسد . هر دو شبستان و كتابخانه ، پنجره هاي زيباي گنبدي شكلي دارند ، كه در نهايت زيبايي خود ، آسمان آبي را قاب گرفته اند.

تجهيزان مسجد

ديوارهاي آجر نماي زرد رنگ صحن و ديوارهاي قهوه اي شبستان ، ترميم اندكي را مي طلبد . در مركز سقف شبستان ، لوستر بزرگي آويزان است . لوسترهاي كوچك ديگري نيز در هر در شبستان وجود دارد .. استاد مهدوي كار زيبايي را در مسجد به نمايش گذاشته و در ذره ذره كارش هنر معماري اسلامي را نمايان ساخته است .

رد پايي زمان ، در تمام اشياي مسجد ديده يم شود . پشتيها و فرشهاي فرسوده مسجد ، از عمر طولاني شان حكايت مي كند . آقاي هاشمي ، خادم جوان و دفتر دار مسجد ، مي گويد : “ چند سالي است كه در اين مجد به همراه خانواده ام ، انجام وظيفه مي كنم . امام ، متاسفانه مردم مثل سابق ، به مساجد كمك نمي كنند. زندگيهاي شهر يانان را چندان به كمك مالي راغب نمي كند . كسي در تلاش نيست تا فرشي نو را جايگزين فرشهاي كهنه كند . بجز پشتي كه به تازگي خريده و ههديه شده است ، بقيه كهنه است ” . آقاي هاشمي ادامه مي دهد : “ بسيجيان بعد از نماز مغرب و عشا ،كارهاي فرهنگي انجام مي دهند . كارهايي همچون : چراغاني يا نوشتن پلاكاردهاي تبريك يا تسليت بر عهده بسيجيان است . هيئت امنا در فكرند تا كتابخانه مسجد را كه بنا به دلايلي تعطيل شده است ، مجددا راه اندازي كنند ” .    

عاشقان نمازگزار

با سرخي خورشيد و رسيدن غروب ،نداي ملكوتي اذان از گلدست ها در فضا طنين مي اندازد ، و نماز گزاران دست دسته براي اقامه نماز از راه مي رسند . در بين آنان ، خانمي با ظاهري متفاوت با زنهاي شرقي در حالي كه دست كودك شش ساله اش را مي فشرد و به آرامي او را در كنارش مي نشاند مشاهده مي شود. از لحن بيانش ، معلوم مي شود كه ايراني نيست . او ضمن اشاره به اينكه چند سالي از مسلمان شدنش مي گذرد ، مي گويد : “ شوهرم در روسيه تحصيل مي كرد . بعد از آشنايي ، به دليل علاقه زيادي كه به دين اسلام و شخص او داشتم ، با هم ازدواج كرديم . و من هم با تمام وجود ، دين اسلام را پذيرفتم . البته ،اين كار به قيمت ترك رابطه با خانواده ام تمام شد  زيرا مادرم كاتوليك بود و نسبت به مذهبش بسيار تعصب داشت . اما من از اينكه يك زن مسلمان هستن ، افتخار مي كنم و نامم را از كاترين به فاطمه الزهرا تغيير دادم ” .

هنگام برگزاري نمامز جماعت . نمازگزاران زن و مرد در صفوف منظم پشت سر امام جماعت مسجد ، آيت الله حاج سيد مصطفي موسوي خرم آبادي ، نماز جماعت را برپا مي كنند . چندين سال است كه صداي مكبر ، ب فضاي مسجد حاكم مي شود . حتي در روزهاي انقلاب ، اين مكان

نيز از جمله اماكن فعال محل بود .

نماز جماعت

آيت الله حاج سيد مصطفي موسوي نژديان خرم آبادي ، حدود 20 سال امام جماعت اين مسجد است . اولين امام جماعت مسجد ، مرحوم حجت الاسلام صفايي ، بود . سپس حجت الاسلام مهدوي اقامه جماعت نمود . حاج آقا موسوي ضمن اشاره به اينكه مسجد امام جعفر صادق (ع) در تمام روزهاي هفته پذيراي نمازگزاران است ، در خصوص وظايف روحانيان در قبال مردم ميگويد : “ روحانيت مقامي عادي نيست ، بلكه مقامي الهي و خدايي است كه وظايف سنگينيي نيز بردوش او نهاده مي شود . افرادي كه به لباس روحانيت ملبس مي شوند ، تلاش مي كنند تا علم ، دانش و فقه را بياموزند و روح خود را ملكوتي كنند. و در حقثقت ، به نوعي از فرش به عرش برسند . يك روحاني در همه جهات ، بايد براي مردم نمونه و الگو باشد پس ، يك روحاني ـ كه برخي از آنان به مرحله عالم ربانيي نيز مي رسند ـ در مرتبه اول بايد تقوا ، ايمان راسخ به خدا ، آگاهي و علم خود را تقويت كند و با سياست و اطلاعات روز آشنا شود . روحاني متعهد لازم است با دقت فراوان اشكالاتي را كه ممكن است در برخي اذهان درباره اسلام پيدا شود ، از بين ببرد و صد در صد رفع كند . صد البته ، يك روحاني بايد به احكام اسلامي تسلط داشته باشد ” .

حاج آقا موسوي ، بزرگترين رمز موفقيت امام جماعت را ، درستكاري و تعهد مي داند و مي گويد : “ اگر امام جماعت در هر شرايط منظم باشد و به موقع در مسجد حاضر شود ، اعتماد مردم به خصوص جوانها به او بيشتر مي شود ، و راحت تر مي تواند آنها را با دين اسلام آشنا كند . امام صادق (ع) فرمودند ك ن به غير از زبانتان ، با عمل و اخلاق ، اسلام را به مردم نشان دهيد ” . اگر يك روحاني اين گونه رفتار كند ، قطعا جوانان از او استقبال مي كنند و مي دانند كه مي توانند براي حل مشكلات احتمالي خود ، به او رجوع كنند . همين موضوع بزرگترين امتياز يك روحاني مسئوليت پذير است . مثلا همين ماه مبارك رمضاني كه پشت سر گذاشتيم ، ماهي بود كه افراد

براي حل مشكلات شرعي و شنيدن پاسخ سوالات خود ،بيشتر به مسجد مي آمدند . صد البته ، در اين روزها تعداد نمازگزاران ، چند برابر روزهاي معمولي و عادي است . و شايد ، يك از دلايلش اين باشد كه روزه ، روح انسان را لطيف مي كند ، جنبه عقلاني او را تقويت مي نمايد و او را از بند شهوات آزاد مي سازد .

امام جماعت مسجد امام جعفر صادق (ع) ، درباره فعاليت ديني اين مسجد مي گويد : “ در اين مسجد ، سه نوبت نماز برپا يم شود . بعد از نماز صبح ، برنامه زيارت عاشورا و توسل به اهل بيت (ع) برپاست . همچنين در شبهاي جمعه ، تفسير سوره يا آياتي از قرآن كريم اجرا يم شود . شبهاي دوشنبه ، حديث و بقيه شبها احكام بيان مي گردد. در ماههاي محرم و صفر ، از سخنرانان متفاوتي استفاده مي شود ، شبها بعد از اقامه نماز و برگزاري دعا ، تفسير قرآن از سوي اين جانب گفته مي شود . شبهاي چهارشنبه دعاي توسل به وسيله يكي از مداحان اجرا مي گردد.

ايشان ضمن بيان اين نكته كه اكثر مردم محل ، زا تمام برنامه ها استقبال مي كنند ، گفت : ن حس مي كنم كه رابطه ام با مردم خوب است ، و مي توانم همه جوانان اين محل را فرزندان خودم بدانم”.

حاج آقا موسوي معتقد است : ن مسجد ، اصالت خاص خود را دارد ، و در حال حاضر هم مانند صدر اسلام ، ميتواند كارهاي : اجتماعي ، سياسي و عبادي را به نحو احسن انجام دهد . در حقيقت ، مسجدها بر همه جهان اسلام حكومت مي كنند . در واقع ،مساجد جايي براي پالايش روح وروان انسانها ، و رسيدن به قرب الهي است ”.

پايگاه بسيج

در كنار درهاي ورودي مسجد ، تمثال بزرگ و زيبايي از تصوير امام (ره) و مقامم معظم رهبري نقاشي شده است ، كه ارتفاع آنها به طبقه دوم و شبستان خواهران مي رسد . آقاي رحيمي والا ، مسئول بسيج مسجد ، درباره اين دو تابلو ميم گويد : اين تابلو ، اثر هنرمندان بسيجي اين مسجد است . ما غير از نقاشي و خطاطي ، فعاليتهاي فرهنگي نيز داريم و كلاسهاي مختلفي را برگزار مي كنيم ”.

آقاي رحيمي والا علاقه جوانان و نوجوانان را به ثبت نام و عضويت در بسيج ، بسيار زياد بيان مي كند و اظهار مي دارد : “ در مدت يك ساليي كه من اينجا بودم ، حدود 70 نفر از جوانان فعال محل ، جذب بسيج شده اند . تقريبا همه انان ، در تمام كارهاي عمومي شركت مي كنند . 15 نفر نيز عضو عادي در بسيج مسجدند ، كه كارهاي ابتدايي و عادي را انجام مي دهند . در اين تعطيل تابستان هر سال ، طرح ميثاق با جوانان را داريم كه برنامه هاي مختلف ، از طرف سپاه به ما ابلاغ مي شود . بيش از 400 نفر از جوانان ،وظيفه اجراي برنامه ها بر برعهده مي گيرند و تدريس زبان و رياضي را انجام مي دهند . به غير از اين ، كلاسهاي آموزشي ديگري هم از  قبيل : قرآن ، احكام ، صنايع دستي ، ورزش . همچنين مقابله با حوادث غير مترقبه و آتش نشاني ، برگزار مي شود كه استقبال زيادي از آنها مي شود ”.

مسئول بسيج مسجد برگزاري كلاسهاي مشاوره با مسئولان را نيز از جمله برنامه هاي مجسد امام جعفر صادق (ع) عنوان مي كند ، و ادامه مي دهد : “ مدتي پيش از فرماده پاسگاه انتظامي سيد خندان همچنين مشاور خانواده ، دعوت كرديم تا به مشكلات مردم محل رسيدگي شود . به جرئت مي توانم بگويم كه بهترين كار مفيدمان ، همين بود ”.

آقاي والا درباره فعاليتهاي مسجد دذر هشت سال جنگ تحميلي ، توضيح مي دهد : در مدت جنگ هشت ساله تحميلي ، اين مسجد حضور چشمگيري در جبهه ها داشت ؛ به طوري كه 16 شهيد آن ، حكايت از اين نكته مهم دارد ”.

وي در خصوص مراجعه جوانان به مسجد مي گويد : در حال حاضر ، با توجه به اينكه سطح فرهنگ مردم رو به افزايش است ، امام جماعت همواره تلاش مي كند تا رابطه اي صميمي با اهالي ، بويژه جوانان داشته باشد . البته ، ما هم به نوبه خودمان ، همين كار را انجام مي دهيم . جوانان امروزي به دنبال اين است كه در امور مختلف ، به او بها داده شود . متاسفانه ، امروزه كمتر چنين كاري از طرف مسئولان انجام مي گيرد ” .

وي علت مراجعه نكردن جوانان به مساجد را ، توجيه غلط مسئولان مي داند و ادامه مي دهد : “

يكي از مهمترين علل اين مسئله را مي توان تصور غلط جوانان  از افراد مسجدي دانست . متاسفانه ، اين مسئله باز هم برداشت اشتباه آنها از حرفهاي مسئولان است . مثلا جوان ما گمان مي كند فردي كه حالا به هر منظوري وارد مسجد مي شود ، بايد محاسني بلند و ظاهري بسيار ساده و ابتدايي داشته باشد . البته ، اين تصور صد در صد غلط است ، و هيچ مانعي براي رفت و آمد به مسجد وجود ندارد. اينجا ، خانه خداست ، و هيچ كسي حق ندارد به خودش اجازه دهد كه بي جهت ، به كسي خرده بگيرد و او را از اين مكان مقدس دلخور كند . هر فردي مي تواند ـ با رعايت دستورهاي شرعي ـ وارد مسجد شود . بايد فضا به گونه اي باشدكه حتي اقليتهاي مذهبي ، از كلاسهاي فرهنگي و آموزشي آنجا استفاده كنند . البته شايد دليل ديگر ، تكراري شدن برنامه هاي مسجد باشد . مثلا اين وظيفه ما و امثال ماست كه بنامه هاي مسجد را متنوع كنيم . نبايد برنامه ها به گونه اي باشد كه جوانان يا حتي بزرگترها ، گمان كنند كه اين مكان فقط جاي نماز و دعاست و به همين امور محدود مي شود ”.

انس با مسجد

آقاي حسيني ، جوان 24 ساله اي كه مدت كوتاهي از آمدنش به مسجد مي گذرد ، درباره نمازگزاران مي گويد : “ گاهي افرادي به اينجا مي آيند كه در دوستي و انس با مسجد ، از همه پيشي مي گيرند ، بعضي از آنها ، كاسبهاي محلند كه هنگام اذان ، بدون استثنا مغازه ها را مي بندند و براي اقامه نماز مي آيند . به تبع آنها ، برخي از مشتريان هم به اينجا مي آيند ”.

آقاي حسيني اثرات روحي ، رواني و حتي جسمي مسجد را بسيار زياد مي داند ، و مي گويد : به نظر من ، اين يك نياز واقعي است كه انسانها براي مدتي از زندگي ماشيني خود جدا شوند ، و با خدا راز و نياز كنند . و چجهه زيباتر اينكه ، انسان در مسجد باشد و با معبودش حرف بزند . مدتي پيش در همين مسجد ، يكي از نمازگزاران حاجت قلبي خود را گرفت ، و خداوند بزرگ به او كودكي عنايت كرد.

چند دقيقه اي از اقامه نماز مغرب و عشا گذشته است ، و نمازگزاران بتدريج مسجد را تركم مي

كنند . گوشه ديوار ، روي يك قاليچه كهنه كوچك ، پيرزني با چادر گلدارش روي سجاده ترمه دوزي شده اش نشسته است . تسبيح گلي اش ، در بين انگشتان لرزان او خودنمايي مي كند . زير لب چيزهايي مي گويد ، و گاهي مخفيانه اشك چشمان كم سويش را پاك مي كند . همه مي روند ، اما او همچنان نشسته است . گويي ، دلش نمي خواهد برخيزد.