زنده ام با گلهاي محمدي و درختان سرو

استان ايلام به سبب قرار گرفتن در ميان رشته كوههاي زاگرس، داراي آب و هواي معتدل كوهستاني است و از موقعيت استراتژيك و تاريخي قابل توجهي برخوردار است. شواهد تاريخي نشان مي دهد كه ايلام با نام باستاني آلام يا «آلام تو» كه به معناي طلوع خورشيد است ، از روزگاران كهن محل زندگي مردمان بي شماري بوده است. وجود رودخانه هايي چون سيمره، ميمه و «گنجانجم » محيط طبيعي مناسبي را براي زندگي به وجود آورده است. آثار تاريخي موجود در اين منطقه از ويژگي منحصر به فردي برخوردار است، بدين ترتيب كه اين بناها تداوم تاريخي خود را حفظ كرده و از نسلي به نسل ديگر انتقال يافته است. نمونه اي از اين بناها «قلعه والي » است. اين قلعه يكي از بناهاي فرهنگي. تاريخي عظيمي است كه بر روي تپه اي به نام «چقاميرگ» ( كه يكي از تپه هاي باستاني دوران پيش از اسلام است) در ضلع شمالي خيابان پاسداران شهر ايلام قرار دارد. قلعه والي در سال 1326 قمري در زمان حكومت واليان محلي پشت كوه در محله اي به نام حسين آبان كه به ده بالا شهرت داشته . احداث شد.

اين بنا براي اسكان والي منطقه در فصل تابستان ساخته شده است سنگ نوشته اي كه در تخت خان (محله اي در 15 كيلومتري شمال شرقي صالح آباد) پيدا شده، استناد كرد. در اين سنگ نوشته غلامرضا خان، باني ساختمان مي نويسد: «امر به ساختن قلعه حسين آباد كه مشهور به ده بالاست نموده، قلعه ، حمام و باغ به معماريت حاج درويش علي كرمانشاهي و حجاري رضاقلي در سال 1325 قمري به اتمام رسانيد.»

اين قلعه در فضايي كاملا باز ساخته شده ولي با گسترش محدوده شهرنشيني، اطراف آن با ساختمان هاي مسكوني و اداري محصور شده است. موقعيت قلعه به گونه اي است كه از سمت شمال با كوچه اي 6 متري و از غرب با خيابان 8 متري، از ساختمان هاي مسكوني جدا شده است.

قلعه والي در زميني به مساحت 4687 متر مربع احداث شده است. بناي قلعه تقريبا قرينه و به شكل هشتي داخل حياط قلعه مرتبط مي شوند در منتهي اليه درها 2 هشتي وجود دارد و نور تعدادي از اتاقها از آنجا تامين مي شود. اين هشتي ها كه در داخل يكي از آنها حوض كوچكي وجود دارد، به 8 ضلع تقسيم و با انواع قوسها تكميل شده است. اكثر اتاقهاي قلعه تو در تو بنا شده اند. قلعه داراي 20 اتاق بزرگ، 5 اتاق كوچك در ضلع جنوب است . ضلع غربي. شرقي قلعه كاملا قرينه بوده و با كف حياط اختلاف ارتفاعي حدود 80 سانتي متر دارد و با 4 پله سنگي با كف اتاقها و ايواد وصل مي شود. قلعه با 3 راه پله با چرخش 90 درجه به پشت بام متصل شده و خرپشته هايي شيبدار دارند. همچنين 2 برج نگهباني به صور نيم دايره در ضلع شمال شرقي و شمال غربي دارد و اطراف آن كنگره هايي براي قرار گرفتن نگهبان به منظور ديده باني دارد. قلعه داراي تعدادي اتاق زيرزميني است كه به سبك خاصي ساخته شده و داراي اشكال هندسي در سقف هست.

آينه كاري در سقف اتاقها معمول بوده كه بخشي از اين تزيينات در يكي از اتاقهاي ضلع غربي به نحو زيبايي اجرا شده و هنوز هم پابرجاست.

در محوطه قلعه والي درختان كهنسال سرو، كاج ، توت و گلستاني از گلهاي محمدي وجود دارد كه حوض بزرگي را در برگرفته اند. اين محيط طبيعي، بر زيبايي هاي اين فضاي تاريخي افزوده است.