چگونه اندرسن « اندرسن » شد
نويسنده : شيما ملا صالحي
كتاب ماه كودك و نوجوان شماره 91
بزرگداشت دويستمين سال تولد هانس كريستيان آندرسن، به همت شوراي كتاب كودك، ساعت 16 روز دوشنبه 15 فروردين 84، در خانه هنرمندان برگزار شد و برنامههاي اين بزرگداشت در قالب كارگاههاي تخصصي، نمايشگاهها و فعاليتهاي ترويجي، تا سه روز ادامه داشت.
كارگاه تخصصي: 16 فروردين ماه 84
- آشنايي بازندگي هانس كريستيان آندرسن
- آموزههاي ديني در آثار آندرسن
- ورود آندرسن به ايران (بررسي ترجمه آثار آندرسن)
- بررسي اشعار آندرسن
كارگاه تخصصي: 17 فروردين ماه 84
- ترويج آندرسن در جهان و ايران
- انواع و گونههاي ادبي در آثار آندرسن (بررسي ساختار آثار)
- نقد اثر (پري دريايي)
- نقد اثر (سايه)
نمايشگاهها: 16 و 17 فروردين ماه:
- آثار منتخب تصويري بزرگسالان
- آثار منتخب نقاشيهاي كودكان و نوجوانان
- مجموعه آثار ادبي و هنري آندرسن (فارسي و لاتين)
فعاليتهاي ترويجي:
- قصه گويي
- نمايش خلاق
- ساخت كاغذ و برش
- پخش فيلم
مراسم بزرگداشت آندرسن با اداي احترام و خوشامدگويي به حضار آغاز شد و بعد نوش آفرين انصاري، به بيان ضرورت برپايي بزرگداشت پرداخت. او گفت: « در سال 2005 ميلادي (سال 1384 شمسي ) شورا با يك طرح جهاني همراه شد تا از شخصيت برجسته ادبيات كودكان، هانس كريستيان آندرسن كه دويست ساله شد، تحليل كند. بزرگترين طرح شورا براي برگزاري روز جهاني كتاب كودك هم همين مراسم بود.»
دبير شوراي كتاب گفت: «بزرگداشت آندرسن، مرحلهاي در ميان راه است: حركتي براي ترويج خواندن براي اين در ميان راه است كه اين اتفاق جنبه آموزشي و پژوهشي دارد و جنبه تفريحي ندارد. هدف اين است كه بخشهايي از اين بزرگداشت، الگوبرداري شود و اين الگوها براي انجام كارهاي مشابه در زمينه ترويج كتاب و كتابخواني مورد استفاده قرار گيرد كه اميدواريم اين اتفاق بيفتد.»
پس از سخنراني انصاري، دكتر محمد توكل، مدير يونسكو در ايران، در مورد اهميت كودك، نوجوان و جوان در برنامههاي يونسكو گفت: «مهمترين دليل حضور من در اين جا، اعلام همراهي يونسكو با اين اقدام، يعني معرفي شخصيتها و مفاخر فرهنگي و علمي جهان، به منظور تجليل از نقش آنها در خلق و توسعه دانش و تمدن بشري است. يونسكو با تأكيد بر فرهنگ علم و آموزش، به تفاهم و صلح و هم زيستي و همكاري ميانديشد. اهميت كتاب و داستان، به خصوص در مورد كودكان، با اين هدف اساسي يونسكو همراه است كه براي ساختن جهاني صلح آميز و سرشار از دوستي، بايد انسانها در هر سني كه هستند، در پي آن باشند كه به جاي دشمني و جنگ، به صلح، همكاري و همفكري بينديشند.
توكل افزود: «خوشبختانه، تحقيقات فراواني در زمينه قصههاي ايراني، از سال ها پيش در كشور ما آغاز شده است و در اين ميان بايد از صبحي، صمد بهرنگي، مرادي كرماني و ... ياد كرد كه سهم به سزايي در معرفي و گسترش ادبيات كودكان و نوجوانان كشورمان داشتند.»
در ادامه، كارل يول نيلسن، سفير دانمارك، پشت تريبون جا گرفت و به سخنراني به زبان انگليسي پرداخت و خانم انصاري پيام وي را ترجمه كرد.
نيلسن گفت: «خيلي خوشحالم از اين كهاين جمعيت بزرگ را ميبينم و هميشه با شنيدن نام آندرسن، نوعي شادي مرا فرا ميگيرد و وقتي كودكان را ميبينم و احساس مي كنم كه در ايران هم، خواندن آثار آندرسن رواج دارد، احساس غرور ميكنم. در دانمارك، از كودكي خواندن قصههاي آندرسن در ميان ما شروع ميشود و در حال حاضر هم آندرسن پرخواننده ترين نويسنده جهان محسوب ميشود. اين اتفاق مرا به اين باور ميرساند كه او دين خود را نسبت به آن چه رئيس جمهور شما «گفت و گوي تمدنها»ناميده، ادا كرده است.»
پس از سفير دانمارك، دبير اجرايي فرهنگنامه كودكان و نوجوانان، توران ميرهادي، در مورد آندرسن و آثار او توضيحاتي داد. ميرهادي گفت: «آندرسن در تركيب زمانها، آميختن فانتزي و واقعيت و نيز خلق ماجراهاي باور نكردني استاد است، ما حرف اول را در تمام داستانهاي او انسانيت ميزند. انسانيت ناب و وارسته از زمان و مكان و زنجيرهاي قواعد و آداب.»
در انتهاي برنامه، بيانيه هيات داوران قرائت شد. در اين بيانيه آمده است:
مجموع آثار ارسالي، در پنج بخش مورد داوري قرار گرفت.
1) بخش نقاشي كودكان و نوجوانان به داوري كيوان عسگري، مانلي منوچهري، ماتيستا كازروني، حافظ ميرآفتابي، علي بوذري، شعله مهلوجي و مسعود ناصري:
در اين بخش 7152 نقاشي از كودكان و نوجوانان ايراني و 383 نقاشي از كودكان غير ايراني در دفتر دبيرخانه ثبت گرديده است. براي كودكان غيرايراني كميته ملي يونسكو در ايران، فراخوان را به كشورهاي عضو، ارسال كرد و از پاكستان، قرقيزستان، تركيه، رماني و اندونزي نقاشي ها به دست هيأت داوران رسيد.
از مجموع اين آثار 195 اثر كودكان ايراني و 33 اثر كودكان غير ايراني، براي ارائه در نمايشگاه انتخاب شد و از ميان آثار نمايشگاهي 22 اثر ايراني و 3 اثر غير ايراني مورد تقدير قرار گرفت. از مهمترين دلايل انتخاب آثار ميتوان به وجود تخيل و خلاقيت در زاويه ديد ترسيم فضا و شخصيتهاي داستانهاي آندرسن و استفاده خلاق از عناصر و كيفيتهاي بصري اشاره كرد.
2) بخش آثار و دست نوشتههاي كودكان و نوجوانان:
اين بخش را دو گروه داوري كردند. گروه بررسي آثار و دست نوشتههاي كودكان و نوجوانان شوراي كتاب كودك كه هماهنگي آن بر عهده خانم بينا بود و گروه مجله «عروسك سخنگو»كه زري نعيمي، مسئول هماهنگي آن بود. در اين بخش 640 اثر در دفتر دبيرخانه ثبت گرديد كه دو سوم آثار، در قالب نامه به آندرسن و بقيه در قالب شعر، كتاب سازي، تغيير در پايان داستان هاي آندرسن، تلفيق داستانها و زندگي نامه همراه با تصوير، كلاژ، تصاوير كامپيوتري و يك مورد نت سازي بود.
اين دست نوشتهها گروه سني 15 تا 18 سال را فرا ميگرفت. تمام اين بچه ها فراخوان را فرصتي دانستند براي درد دل صميمي با آندرسن، همساني و همدلي با او و شخصيتهاي داستانياش كودكان و نوجوانان در اين آثار، صادقانه از آندرسن تشكر كردند. از بين آثار و دست نوشته هاي ارسال كودكان و نوجوانان، هيأت داوران 14 اثر را برگزيده و 11 اثر را قابل تقدير اعلام كردند. مهمترين دلايل انتخاب آثار، علاوه بر معيارهاي ادبي، ارتباط با موضوع فراخوان و تقليدي نبودن آثار بود.
3) بخش مسابقه تصوير گران بزرگسال: داوري اين بخش، به همت كميته داوري آندرسن و شوراي كتاب كودك انجام گرفت. داوران اين بخش توران ميرهادي، منصوره راعي، ثريا قزل اياغ و زهره قاييني بودند.
102 تصويرگر حرفهاي و غير حرفهاي از دانشجويان هنر، 133 اثر به اين بخش فرستادند كه در دفتر دبيرخانه ثبت گرديد. هيأت داوران در اين بخش 5 اثر را شايسته سرويس و 3 اثر را قابل تقدير شناخت.
نگاه متفاوت به آثار آندرسن، تكنيك قوي روايي، استفاده از عناصر تصويرگري شرقي، به ويژه ايراني، طنز ظريف و هنرمندانه تصويرگران، تجلي تخيل داستاني در شيوههاي تصويري روايي – ايراني، براي انتقال حس داستان به شيوهاي برانگيزاننده، از مهمترين دلايل انتخاب اين آثار بوده است.
4) بخش مسابقه مقالههاي پژوهشي، به داوري پرناز نيري، زهرا شيرازي، شهرام اقبال زاده، مسعود ناصري و فروغ جمالي:
در اين بخش 17 اثر در دفتر دبيرخانه مراسم بزرگداشت آندرسن ثبت گرديد. در برخي مقالات اين مجموعه، تلاش ارزشمندي در جهت شناسايي آثار آندرسن انجام گرفته است. برخي به ارزش و اهميت آندرسن و آثار او و برخي به مضامين و ساختار آثار و نيز به مطابقت و مقايسه آنها با آثار شعرا و نويسندگان ديگر پرداختند. متأسفانه هيچ يك از مقالات، ويژگي كامل يك مقاله پژوهشي را نداشت و به مرحله دريافت جايزه آندرسن نائل شدند.
هيأت داوران با سپاس از تلاش همه پژوهشگران، 5 مقاله را شايسته تقدير دانست. هم چنين در بخش خارج از مسابقه، به يك اثر لوح تقدير داده شد.ياد آور ميشوم از اولين اقدامات كميته بزرگداشت آندرسن، تهيه پايگاه اطلاعاتي جامع از آثار و مقالات و زندگي او بوده است كه اميدواريم پژوهشگران، با استفاده از اين مكان، آندرسن، را در حيطه تفكر ملي و جهاني، مورد شناخت قرار دهند.
5) بخش پيام نويسندگان و شعرا، به داوري پرناز نيري، ژاله فروهر، زهرا شيرازي، فرشته سنگري و فروغ جمالي:
در اين بخش 34 پيام به دفتر دبيرخانه ارسال و ثبت شده است. اين پيامها از سوي نويسندگان شناخته شده و نيز از سوي علاقمندان به آثار آندرسن ارائه گرديد.
هيأت داوري، نوع دوم پيام را هم كه متعلق به علاقه مندان بود، مورد بررسي قرار داد. اكثر پيامها به شكل نامه به آندرسن و برخي در اشكال شعر، داستان، خاطره و نمايشنامه ارسال شد. وجه افتخارآميز اين بخش، پيام بانوي نويسنده، سيمين دانشور بود كه نشانگر لطف و توجه وي به كودكان و نوجوانان ايران است. در اغلب اين پيامها مسائل جهاني از جمله نگاه انتقادي به وضعيت پر رنج انسانها در جامعه امروز و رنجها و محروميتهاي كودكان و نوجوانان، مدنظر قرار گرفته است.
هيأت داوران 6 پيام را شايسته سرويس آندرسن و يك پيام را قابل تقدير اعلام كرده است. بارزترين دلايل انتخاب، علاوه بر مضمون انساني در كوتاهي و رسا بودن پيام، ارتباط داشتن با موضوع فراخوان و قابليتهاي ادبي بوده است. در ضمن، كميته برگزاري مراسم بزرگداشت آندرسن، خود را موظف ميداند از كليه مترجماني كه به اين مناسبت ترجمههاي خود را ارسال كردند، صميمانه تشكر و قدرداني كند. مجموعه اين ترجمهها به طور بايسته چاپ و منتشر خواهد شد.
در پايان، شوراي كتاب كودك و كميته بزرگداشت مراسم آندرسن، نسبت به تداوم فعاليت براي شناساندن نويسندگان كودك و نوجوان، ابراز اميدواري كردند.
سپس جوايز برگزيدگان به شرح زير توزيع شد:
برگزيدگان بخش نقاشي، خارج از ايران:
- آردا ماير، 7 ساله از تركيه
- ماريس دورني ليسا، 12 ساله از رماني
- آلاماد عبدالرحمان ويج آيدوسوف، 14 ساله از قرقيزستان
برندگان مسابقه «هانس كريستيان آندرسن» در بخش مسابقه بزرگسال:
- اهداي تنديس و لوح تقدير به سيمين دانشور، احمد سمناني، جبار شافعي زاده، فاطمه مظفري نژاد، محمد رضا يوسفي ، احمد اكبر پور و مريم كوچكي.
- اهداي لوح تقدير به لاله جعفري
برندگان مسابقه هانس كريستيان آندرسن در بخش تصويرگري بزرگسالان:
- اهداي تنديس و لوح تقدير به فرشيد شفيعي
- محمد علي بني اسدي، حسن عامه كن، گلبرگ كياني و فريده شهبازي
- اهداي لوح تقدير به عاطفه شفيعي راد، مانلي منوچهري و اعطيه بزرگ سهرابي
برندگان مسابقه هانس كريستيان آندرسن در بخش پژوهش:
- اهداي تنديس و لوح تقدير به شهرام رجب زاده، مانلي منوچهري، ژاله فروهر، پروانه ضيايي، رايكا بامداد، پوپك نيك طلب و نماينده كميته پژوهش انجمن دوستداران ادبيات كودكان اصفهان
- خارج از بخش مسابقه، براي تدوين پايان نامه كارشناسي ارشد كتابداري با موضوع «بررسي تطبيقي آثار آندرسن و صمد بهرنگي»، با اهداي لوح، از مينا اخباري آزاد تقدير شد.
- برندگان مسابقه «هانس كريستيان آندرسن» در بخش نقاشي كودكان ايران:
- اهداي پلاك نقره و لوح تقدير به آرتا خسروي، رضا طلاكوب، فاطمه زماني، مينا حسيني، اميرحسين حسيني، آرتا ميرآفتابي، بنيامين بهادران، مينا فاطمي، امير ميرفارسي، عرفان پروانه، آرش عابديني، شميم ميرزابابايي، پانته آ هاشمي، فراز حاجي مصطفي زاده، پارسا مقصودي، محمد متين كازروني، آرين اكرمي، پروين رئيسي، پيمان باطني، ليلا پارسايي، روشنك داودي و سامان منتظري.
برگزيدگان در بخش دست نوشتههاي كودكان و نوجوانان:
اهداي پلاك نقره و لوح تقدير به سيده افروز عرضه گر، وداد لقايي فر، زينب آقاابراري، احمد رضا چگيني، بهار چمن كار، صفورا مولايي، پيروز انتخابي مرضيه آرندي، غزل جناب، نگار عرب زاده، پريسا پزشك پور، زهره ظريفي، مسيح رحماني، رومينا رادبه و علي جنتي.
اهداي لوح تقدير به برخي ديگر از برگزيدگان سپس ثريا قزل اياغ، در سخناني با عنوان «آندرسن، كودك- فرزانهاي بازيگوش»، بخش دوم مراسم را آغاز كرد:
«هانس فرزند پدري است كه روزهاي يك شنبه، او را با خود به جنگل ميبرد و به او اجازه ميدهد كه در اطراف پرسه بزند. او نوه پدر بزرگي است كه مردم او را نيمه ديوانه ميخوانند؛ چرا كه هميشه در كنجي مينشست. با همين مرور اندك بر زندگي آندرسن، ميتوان باور كنيم كه آن چه اهميت دارد، عمق كودكي كردن است، نه طول آن و اين كه بپذيريم داستانهاي آندرسن، همگي حديث نفس اوست.»
قزل اياغ افزود: « انتخاب شخصيتهاي محوري در آثار اندرسن، نوعي شگفتي و بازي است. چگونه ذهن خلاق او باور داشته است كه خوانندگانش ميتوانند با يك فانوس فرسوده شيشه شكسته، ميخ زنگ زده، يقه و كش جوراب، چوب كبريت، ناقوس كليسا، قلك، سوزن رفوزني، قوري، لنگه دستكش، سرلوله، جليقه و چكمه كهنه، توپ و فرفره، قطره آب، بادشمال و جنوب، سايه، فندك و شمع همذات پنداري كنند؟ مگر اين كه ذهن خلاق، از آن كودكي بازيگوش باشد.»
قزل اياغ ادامه داد: «وجه ديگر تلاش آندرسن، در درگير كردن شخصيتهاي و قهرمانهايش در بازي است. در كمتر قصهاي اين ميل پنهان به بازي كه در وجود خود او نهفته است، به شكل آشكار ديده ميشود. هم چنين محيط برخي از قصههاي او، جهان اسباببازي هاست. در داستان سرباز سربي كوچك، شخصيت محوري، سربازي يك پاست كه از درون جعبه سربي حاوي 12 سرباز سربي اسباب بازي است و قلك پر از سكه مغرور كه سرانجام ميافتد و ميشكند و سكههايش را ميپراكند. در داستان خيمه شب بازي، ماجراي جان گرفتن عروسكها، دوباره مطرح ميشود. در داستان اتاق بازي كودكان، پدربزرگ با سر لوله، لنگه دستكش، كليد و چكمه كهنه، نمايش به راه مياندازد.»
قزل اياغ افزود: «يكي از ظريفترين شوخ طبعيهاي زباني آندرسن را ميتوان در قصه «سايه» بازشناخت. تخيل بيهمتاي آندرسن به گونهاي است كه گويي او چون كودكي بازيگوش، اما فرزانه با اشيا و پديدهها، سرگرم بازي است.»
پس از قزل اياغ، زهره قاييني درباره آندرسن گفت: «اندرسن با آميختن زبان شفاهي و نوشتاري، ريخت جديدي از گفتمان روايي را پايه گذاشت. به همين دليل، آثار وي نه تنها در دانمارك، بلكه در سراسر جهان جزء اثار كلاسيك ادبيات كودكان به شمار ميرود.»
وي افزود: «داستان «سرود چه ميگفت؟ يكي از نخستين داستانهاي آندرسن به زبان فارسي است كه در سال 1310،در نشريه افسانه منتشر شد. افسانه عنوان جزوههايي كوچك بود كه داستانهاي گوناگوني را در برميگرفت و محمد رمضاني، پدر كتاب ايران، هفتهاي يك بار از سال 1306 تا 1311 آن را منتشر ميكرد. رد داستانهاي آندرسن را بعد از نشريه افسانه، در مجموعه« خواندنيهاي كودكان، افسانهها»، به ترجمه علي نقي وزيري، در سال 1317 ميتوان يافت. در اين مجموعه كه از نخستين مجموعههاي خردسالان است، تك اثر ديگري از آندرسن، به نام «جوجه اردك زشت» منتشر شده است.»
قاييني در بخش ديگري از سخنانش گفت: « در سال 1320، مجموعاي از داستانهاي آندرسن با عنوان «قوهاي وحشي» منتشر شد كه در آن داستانهاي بلبل، سنگ چخماق، قوهاي وحشي، و لباس نو امپراتور به چاپ رسيد. سپس در سال 1322، ارباب، ده داستان از آندرسن را در كتابي به نام «10 داستان طلايي» ترجمه كرد. ارباب در سالهاي بعد هم يعني در سالهاي 1334 و 1336، قصههاي آندرسن را در دو جلد منتشر كرد.»
قاييني ادامه داد: « از نيمه دوم دهه 30 كه شمار كتابها در بازار كتاب كودكان در ايران، رو به فزوني رفت، مجموعه كتابهاي آندرسن، به دو دليل به صورت مستقل منتشر شد. اول اين كه آندرسن به عنوان داستان سراي بزرگ كودكان در ايران شناخته تر ميشد و دوم اين كه ناشران به سبب برخي تفاوتهاي سرشتي داستانهاي آندرسن با افسانههاي ملل، تلاش ميكردند اين داستانها را به صورت مجموعهاي جداگانه منتشر كنند.
از دهه 40 به بعد، با پيشرفت صنعت چاپ، به ويژه رواج چاپ رنگي در ايران و هم چنين فراهم شدن امكاناتي براي ناشران كه كتابهاي خود را با كيفيتي عالي در خارج ايران چاپ ميكردند، داستانهاي آندرسن به شكل تك داستان، با تصويرهاي بزرگ رنگي و چشم گير كه معمولا از ترجمههاي خوبي هم برخوردار نبود، منتشر شد.»
قاييني روند انتشار قصههاي آندرسن در نشريات را چنين بازگو كرد: «در دهه 20، در ستون نشريات بزرگسالان، هم چون «اطلاعات هفته»، نشريه «قرقي»، «نشريه دانش آموز» كه براي دانش آموزان منتشر ميشد و سپس نشريه نوباوگان، داستانهاي آندرسن به طور پراكنده منتشر ميشد. كيهان بچهها و اطلاعات كودكان هم از جمله نشرياتي بودند كه داستانهاي آندرسن را به صورت كميك استريپ به چاپ رساندند.»
وي در مقايسه ادبيات كودكان ايران با دانمارك گفت: « در سنجش ادبيات كودكان ايران با آثار آندرسن شباهت دارد. اگرچه هيچ شاهدي بر استفاده آگاهانه صمد، از شيوه كار آندرسن وجود ندارد، در برخي از آثارش هم چون الدوز و كلاغها و الدوز و عروسك سخنگو، صمد بن مايه انسانهها را با تخيل خود آميخته كه همان شيوه اي است كه آندرسن در آثارش به كار گرفته. اين نويسنده به ادبيات كودكان تربيت بخشيدند؛ آندرسن در گستره جهاني و صمد در گستره ملي. البته صمد نتوانست به آن جايگاهي كه آندرسن در جهان دست يافت، برسد. به اين دليل روشن كه در كشور دانمارك، از يك نويسنده 23 ساله، هم چون هانس كريستيان آندرسن، آن چنان پشتيباني ميشود كه آثار او در دنيا جاودانه ميشود، در حالي كه در ايران، به سبب فقدان دموكراسي، نويسنده خلاقي هم چون صمد بهرنگي كه استعداد خود را در نويسندگي براي كودكان نشان داد، در جامعه سياسيت زده آن دوران، ادبيات كودكان را ابزاري براي مبارزه سياسي ميبيند.»
قاييني در خاتمه گفت: «اكنون 140 سال از انتشار نخستين اثر آندرسن در دانمارك و 74 سال از انتشار ترجمه آن در ايران ميگذرد، ولي هنوز ادبيات كودكان ما نتوانسته روي پاي خود بايستد. تاريخ تنها از يك چيز با ما سخن ميگويد و آن هم اين كه آندرسن در يك موقعيت تاريخي آندرسن شد. بد نيست كه ما هم اين موقعيت تاريخي را براي نويسندگانمان فراهم كنيم.»
در پايان اين مراسم، كيوان عسگري، به سخنراني درباره كاغذهاي برش داده شده و معرفي آثار تجسمي آندرسن پرداخت. عسگري گفت: «حدود 2000 سال پيش، چينيها براي اولين بار برشهاي كاغذ را تجربه كردند. در زمان آندرسن، اروپاييها تحت تأثير سفالينههاي سيه فام يونان باستان، شروع به برش پرتره افراد ثروتمند كردند كه آندرسن به تعالي آن پرداخت. موضوعاتي كه آندرسن انتخاب ميكند، موضوعات متنوعي است و عناصر تصويري و نمادهايي كه در اكثر كارهاي او تكرار ميشود، در فضاهاي متفاوتي طرح ميشود، در فضاهاي متفاوتي طرح ميشود، در فضاهاي متفاوتي طرح ميشود؛ به طوري كه در كارهاي وي، دچار يكنواختي نميشويم.»
عسگري افزود: از ديگر جذابيتهاي كارهاي آندرسن، استفاده از تصاوير ساختمانهاي بلند است كه به نظر ميآيد از لحاظ معماري، ساختمانهاي زادگاه آندرسن را تداعي ميكنند. برخي از ديگر ويژگيهاي تصويري آندرسن را هم مي توان در تركيب عناصر ريتميك منظم و توجه زياد به وجوه فرمهاي رايج، قرارگيري فضاي منفي و مثبت و حتي ساخت فضاي مثبت از روي نوع منفي آن، ساخت فضاهاي مختلف با عناصر تصويري ثابت و مهارت و خلاقيت در ابداع، خلاصه كرد.»