ابوالحسن داهري:

فارسيگوي قرن دوازدهم هجري

دكتر حافظ غلام محمد داهري1

     مخدوم ابوالحسن بن بادل بن عبدالرشيد داهري از جمله مشايخ عظام و اولياي كرام فارسيگوي سنده در قرن دوازدهم هجري قمري، و قرن دوازدهم از نظر علوم، ادب و تصوف و تاريخ و فقه از ادوار درخشان تاريخ سنده است. مخدوم ابوالحسن داهري در قريه «خارجاني باستاني» از نواحي نواب شاه استان سنده (پاكستان) در حدود 1116 ه ق/ 1704 م به دنيا آمد كه او را «ابوالحسن» نام نهادند. چنانكه مخدوم موصوف در تصنيف خود مي سرايد:

اسم دارم بوالحسن بر جسم بد      جسم بد دارم ندارم اسم بد

                            نام پاكان بر تنم دارم علم      كار ناپاكان هميشه مي كنم

                            ظاهر صافي بدارم دل چو قير      هيچ تاثيرم نشد از پند پير

                            رفت از من صحبت صاحبدلان      دور گشتم از ديار كاملان

     شد به ويرانه مرا اكنون وطن      كي رسم در صحبت شان يك زمن

     مسكنم از «سنده» دشت پر كرير      از اراك آنجا كباث است و برير

       از خدا خواهم كنون توفيق رشد      تا كنم از جان و دل تحقيق رشد2

و در جاي ديگر مي فرمايد: «و اين فقير محرر اين تحرير كه ابوالحسن نام دارد»3.

     پس ازين عبارت و اشعار بالا معلوم مي شود كه درينجا «ابوالحسن» كنيت نيست بلكه نام و اسم اصلي مخدوم موصوف «ابوالحسن» است.

     خانواده ايشان از اهالي باستاني سنده بوده اند كه ايشان را به زبان سندي «سمات» مي گويند، شاخي است كه به نام «انر» موسوم است و داهري كه به جد اعلي «داهر» منسوب است، نيز يك قبيله از همان «انر» است.

همچنان مورخ مشهور علامه يوسف بن ميرك (متوفي 1044 ه ق) در تاريخ خود در اين باره مطالبي نوشته كه خلاصه آن چنين است:

انر بر پنج خانواده مشتمل است: راهو، داهري، ساند، ساريا، كيريا4.

     مخدوم ابوالحسن داهري در تصانيف خود، گاهي نام خود را قرشي داهري مي نوشت:

     «اما بعد، مي گويد بنده ضعيف نحيف ابوالحسن سندي قرشي داهري نقشبندي عفي الله تعالي عنه و عن والديه و استاذيه»5.

و در«ينابيع الحيوة الابدية » مي نويسد:

     «اما بعد، مي گويد بنده فقير حقير پر تقصير كمتر از قطمير متشبث به اذيال ولات رشاد و مستمد به امداد هدات طريق سداد حاجي ابوالحسن سندي نقشبندي قرشي داهري عفي الله تعالي عنه و عن والديه و استاذيه و مرشديه الخ».6

     علامه داهري گاهي خود را قرشي نمي نويسد بلكه بر «داهري» اكتفا مي كند چنانچه در سراج المصلي مي گويد:

بگويد كنون داهري بوالحسن      كه در ملك سند است او را وطن

   چو شد سال هجري تا سال حال      هزار و صد و شصت با چار سال

                         به منظوم چند از مسائل نماز      نوشتم درين نامه با امتياز7

تحصيل علم: مخدوم ابوالحسن داهري علوم رسمي را در شهر هالاني از نواحي نوشهر و فيروز سنده از علامه ابوبكر آموخت چنانچه در «ينابيع الحيوة الابدية» مي نويسد:

     «و اين فقير محرر اين تحرير كه ابوالحسن نام دارد مي گويد كه در آن هنگام كه تحصيل علم رسمي    مي كرد نزد استاذ خود شيخ ابوبكر حالاني قدس سره روزي كرخ استاد مذكور اعني رحل مصحف او به دست اين فقير شكسته شد و كرخ نادرالوجود بود پس قطعهاء آن  با هم ضم كرده در حجره نهاد و از خدا خواست باري خدايا تو قادري مي تواني كه اين شكسته را درست كني آن وقت شام بوده چون بامداد شد و استاد رحل طلبيد تا تلاوت قرآن كند اين حقير در دل تفكر كرد كه پيش استاذ چه معذرت بايد كرد؟ هيچ حيله نديد، پس خواست كه رحل پيش استاذ خود حاضر كند و بهانه كند كه نمي دانم چه كسي شكسته است اين را، و چون در حجره رفت ديد كه رحل همچنان كه بود صحيح و سالم شده است. پس بيرون آورده پيش استاذ نهاد و اين سر را پيش كسي اظهار نساخت و استاذ را هم خبر نكرد.»8

     و در جاي ديگر مي نويسد: «حكايتي ياد دارم از استاذ خود از شيخ ابوبكر حالاني قدس سره فرموده اند كه از ملا زكريا زيات اعني كنكر ساكن شهر حالاي شنيدم كه ملا مذكور گفت كه روزي در مسجد شيخ كبير زبيري كه در شهر مذكور است اندر مصحف تلاوت قرآن مي كردم يكايك خود را مانند برق لامع بلا اختيار در هوا پريدن ديدم و در همان دم در بياباني در ميان جماعتي مردم افتادم گفتند: امام شو پس امام شدم در نماز ظهر و ايشان جماعت كردند پس گفتند كه ما رجال الغيب هستيم و مردم ما را ابدال گويند و امروز يكي از ما وفات يافته است و  تو اگر در ميان ما خواهي ماند، ترا خوب است. گفتم: اطفال دارم، گفتند: اطفال ترا رزاق رزق خواهد رسانيد. گفتم: من در ميان شما نخواهم ماند، پس چون اينچنين گفتم همان دم خود را در آن  مسجد ديدم و ملا مذكور را اين فقير نيز ديده بود بسيار مرد صالح بود»9.

     پس ازين دو عبارات مترشح مي شود كه مخدوم ابوالحسن داهري آغاز علم رسمي در شهر هالاني كرده، سپس به كشور هندوستان رفت، و در هندوستان به كوتيانه سورت، احمد آباد و گجرات اقامت نموده از مولانا نورالدين احمد آبادي و ميرزا محمد خليل بدخشاني تحصيل علم كرد. چنانكه در ينابيع الحيوة الابدية       مي نويسد:

     «و من كه ابوالحسن مؤلف اين رساله ام قسم به خدا ياد مي كنم كه ديدم كسي را كه آمده بود در ملك سورت در بلده كوتيانه، و وطن او ملك سنده بود و عازم زيارت حرمين شريفين بود. چند روز در بلده كوتيانه اقامت نموده، شبي اين حقير را فرمود كه اگر طاقت بر ستر اسرار و كتم رازداري سري به پيشت فاش كنم، نعم گفتم، گفت: چند سال است كه مرا شوق ملاقات مرشدي كامل مي بود، و يك بار شوق ملاقاتش غالب شد. پس بيقرار گشتم و الفت از مردم قطع كردم و ملاقات به مردم و خواب و خور نزد من زهر گشته، و صلوات بر سرور كائنات بسيار مي خواندم، گويي همه انست دل و الفت جان من به درود شده پس آن حضرت صلي الله عليه و آله و سلم را در واقعه ديدم و در آن واقعه مرا تلقين ذكر كرده چنانچه در طريقه نقشبنديه ذكر مي كنند، بعده هر مقامي را چون استوار مي كنم، و مي خواهم كه از آن گذر كنم پس درود بسيار مي خوانم پس آن حضرت صلي الله عليه و آله و سلم مرا در واقعه مي آيد و تلقين ذكر بر مقامي ديگر مي كنند، و هم برين قياس چند مقامات را طي كردم، هنوز اوج اين سعادت در ترقي و تزايد است، پس من سر آن شخص را پنهان داشتم و عهد او را ايفاء نمودم و نام آن شخص و قبيله او و قريه او مي دانم و شنيدم كه او بعد از زيارت حرمين شريفين مراجعت كرده بود و در ملك يمن رسيد و آنجا وفات يافت.»10

و در جاي ديگر در ينابيع الحيوة الابدية مي نويسد:

     «و از عالم متورع شنيدم كه ساكن شهر گجرات بود مي گفت كه در بعضي قصص انبياء مذكور است كه مهتر سليمان عليه السلام جامه صوف شتر متصل بدن داشتي و بالاي آن جامه سلطانيه كه مرصع و مكلل بودند به انواع يواقيت و گوناگون جواهر پوشيدي و گاهي گاهي خلوت نشينان خاصگان خود را جامه صوف نمايان ساختي و شرح حال خود فرمودي كه اين لباس ظاهري براي حقوق سلطنت و ادخال عظمت و هيبت در دلهاي رعيت است و براي اظهار نعمت است و اين لباس كه از نظر مردم پنهان است لباس من و لباس برادران من از مرسلان و انبياء است».11

و اسامي استادان خود را در تصانيف خود به اين طور ذكر مي كند:

1-    «استاذي ميرزا محمد خليل بدخشاني در «مرجع اهل الحياة» گفته: كه امام محي الدين نووي در شرح صحيح للمسلم فرموده الخ ».12

2-    «و استاذي ميرزا محمد خليل بدخشاني در احكام عاشوره بدان نص كرده جواب اين اشكال         فرموده اند».13

3-    «و مثل اين واقعه، اين فقير را از استاذان به سماع رسيده است چنانچه ميرزا محمد خليل بدخشاني ادام الله فيوضه فرموده اند».14

4-     «و استاذي ميرزا محمد خليل در «معارف العلوم» نوشته كه مؤلف را بايد كه از كتب معتبره نقل كند و به غير تحقيق از هر كتاب نقل نكند».15

5-     «و استاذي ميرزا محمد الخليل مد ظله در معارف العلوم گفته: اگر استاذ خود را مولانا گويد باك نيست و امير المؤمنين علي المرتضي كرم الله وجهه پسر خود امام حسن را فرمود قمر بين يدي مولاك اي استاذك».16

     و نام استاد مولانا نورالدين احمد آبادي را به اينطور مي آرد:

1-    و مولانا شيخ نورالدين محمد مد ظله در رساله «عين الحيوة» از قيصري نقل كرده الخ.17

2-    و مولانا مد ظله در «عين الحيوة» فرموده18.

3-    «و في «عين الحياة» لمولانا الشيخ نور الدين محمد مد ظله الخ.»19

4-    «و اين فقير از پير خود قدس سره و از استاد خود مولانا نورالدين محمد مد ظله و از ديگر مشايخ و محدثين اين هر سه مسئله تحقيق كرده همه جواب دادند».20

5-    به اين حديث مولانا شيخ نورالدين محمد حجت گرفته بودند بر جاماس ارمني در سورت بندر كه عالم بود از قوم ارمنيان و آن قوم گروهي است از گروههاي نصاري».21

6-    از قدوة الفضلاء سيد هاشم قطبي گجراتي شنيدم كه در مجلس مولانا شيخ نورالدين محمد قدس سره  مي فرمودند كه در بعضي كتب اوراد مشايخ مذكور است كه ورد دائمي هر روز تضاعف در اجر        مي دارد.

و شهرهاي شبه قاره هند را در سراج المصلي به اين طور ذكر مي كند:

دگر از كرامت ولي آب صاف      بديدم بچشم بلا اختلاف

    كه بر پشت كوهان گور ولي      مدام ست آن آب شيرين جلي

        ولي نيم شبر است مقدار آن      ز وجهش ز عمقش همين قدر دان

                              بگيرند آن  آب را مردمان      هميشه پياپي بنوشند شان

      نه هرگز كم و بيش گردد همان      هميشه برين قدر خود جاودان

          به پهلوي آن گور چاه است عيان      عميق ست آن چاه دان اين بيان

                    به نزديك «سورت» همين گور بين      به شهري كه نامش «بهروج» ست متين

به پهلوي بازار ناگوريان      همين گور آنجاست اي صوفيان

               «بهروچ» است بر حد گجرات خوب      بود حد گجرات جانب جنوب22

و مخدوم ابوالحسن داهري ذكر شهر كهنبهات به اين طور مي كند:

شنيدم ز علماء گجراتيان      كه از اهل هئيت بود اين بيان

   كه بر خط مكه مقابل به آن      بود شهر كهنبهات اي نوجوان

     بود شهر كهنبهات مشهورتر      به نزديك سورت شنو اين خبر

   زكهنبهات تا شهر ملتان نگر      به مقدار اين هم ز جانب دگر

      همه را است قبله يكي در شمار      براي سهولت شنو اين شمار

        تفاوت يمينأ، يسارأ گر است      همان است دشوار مشكل تر است

         همه ملك آنچه كه گفته  شده      دو جانب ز كهنبهات باشد همه23

و در جاي ديگر ذكر كشور هندوستان به اين طور مي آرد:

صحابي مؤذن كه نامش بلال      زملك حبش بود او خوش خصال

                          برو شين منطوق دشوار بود      بجايش همو مهمله مي نمود

                          معاتب نگشته درين كار خود      چنين گفت جامي به اشعار خود

                          بدان من شنيدم ز علماء دين      همه آنچه در فقه درباب اين

                          بيانش بكردند مطلق عيان      ولي هست در حق آن مردمان

                          كه ايشان بدارند تازي زبان      و يا علم دارند شان بي گمان

                          كه با علم دارند ايشان وقوف      تواند ايشان اداء حروف

                          نه در حق جهال دهقانيان      كه خامي زبان است ايشان عيان

                         كه صحرا نشينان بباشند شان      به كهسار دارند اكثر مكان

                         خصوصأ به اطراف هندوستان      كه جهال هستند آن مردمان

                          نه قابل تعلم ز ايشان كسي      اگرچه تعلم كند او بسي

                          يقينأ نداند كسي اين بيان      مگر مرد سياح بيند عيان24

مخدوم ابوالحسن داهري از علماء سنده به راه راست (مستقيمأ) و به واسطه نامه هاي آنها از تصانيف آنها استفاده كرده بود، چنانچه مي سرايد:

به تحقيق مخدوم هاشم فقيه      بگفته كه اين قول باشد نبيه25

ولي گفت مخدوم هاشم مرا      كه در شرح منيه بكرده خطا26

                            ز تصنيف مخدوم هاشم فقيه      شفا نام ديدم كتابي نبيه27

***

دگر وضع ايدي بود زير ناف      نهد هر دو بر صدر زن بي خلاف

                          وليكن شنيدم ز بعضي ثقات      كه نامش ببوده محمد حيات

                          ميان مدينه بگفت اين كلام      چو ارسال منسوخ گشته تمام

                          شده وضع سنت مع الاتفاق      مگر نزد مالك شنو بي نفاق28

***

شنيدم ز فاضل مدينه همام      كه او را محمد حيات است نام

كه الصاق كعبين مكروه دان      كه بدعت قبيحه بود بي گمان

                             بود كار بدعت بلا فائده      نه الصاق كعبين ثابت شده

                             حديثي نديدم كه ثابت كند      نه قول از صحابه بيامدسند29

تشرف به بيت الله براي حج

     علامه مخدوم ابوالحسن داهري در سال 1143 ه ق به همراه استاد خود مولانا نورالدين احمد آبادي براي تشرف به حج حرمين شريفين رفت چنانكه در تصنيف منيف خود مي نويسد:

     «و مولانا شيخ نورالدين محمد ادام الله فيوضه چون از زيارت حرمين شريفين مراجعت نمودند رسائل چند از بندر جده خريد كردند و از آن اكثر رسائل درين علم بودند از تصانيف ابن عربي قدس سره و غيره پس به «سورت» بندر آمدند و آن رسائل را مطالعه مي فرمودند پس رساله تصنيف كردند در اثبات وحدت وجود و «عين الحياة» نامش نهادند».30

بيعت و خلافت

     علامه مخدوم ابوالحسن داهري در كتاب خود «ينابيع الحيوة الابدية» بس از خطبه اين طور مي نويسد :

     «حاجي ابوالحسن سندهي نقشبندي قرش داهري عفي الله تعالي عنه و عن والديه و استاذيه و مرشديه الخ الخ».31

     پس ازين عبارت آشكار مي شود كه او را دو مرشد بودند، مرشد حقيقي و ظاهري در سلسله سنيه نقشبنديه شيخ عبدالرسول صديقي احمد آبادي (متوفي 1148 ه ق) بود چنانكه علامه داهري مي فرمايد:

     «بدانكه مرشد من وحيد عصر و فريد دهر بودند و تاريخ رحلت ايشان از دارالفناء به دارالبقاء به پنجم ماه ربيع الثاني از سال چهل و هشتم بعد از يك هزار و يك صد هجريه و اين مجموعه از لفظ «منبع ذكر الله» به حساب جمل بر مي آيد و منبع ذكر الله به حساب جمل يك هزار و يك صد و چهل و هشت مي شود و در حقيقت هم منبع ذكر الله بودند.»32

     ولي مرشد و پير روحاني او مولوي رومي بود: چنانكه درباره مولوي رومي به اين طور مي نويسد:

1-    «در مثنوي معنوي مرشد مولوي به اين مقام آگهي مي دهد».33

2-    «پس پير رومي مولوي در مثنوي معنوي از اين معني آگاه مي سازد.»34

     پس ازين عبارات مترشح مي شود كه پير و مرشد واقعي علامه ابوالحسن داهري شيخ عبدالرسول صديقي بود و پير و مرشد روحاني و باطني او مولوي رومي بود.

آثار علامه ابوالحسن داهري بدين قرار مي باشند:

1-    ينابيع الحيوة الابدية به فارسي، تأليف 1156 ه ق،

2-    سراج المصلي به فارسي، مثنوي منظوم، تأليف 1164 ه ق،

3-    كچكول نامه به فارسي، مثنوي منظوم، تأليف 1176 ه ق،

4-    رفع الفرية به عربي، تأليف 1176 ه ق،

5-    نبراس تصاريف فارسيه (قواعد فارسي)،

6-    تبراس ميزان به فارسي،

7-    البدعة المرعية للوزن الشرعية، منظوم به فارسي،

8-     تبيان ابنيه فارسيه،

9-    رساله نور: در ثبوت نور محمد صلي الله عليه و آله و سلم،

10- التعليقات لابي الحسن الداهري علي المرقاة شرح المشكواة.

وفات

علامه مخدوم ابوالحسن داهري فارسيگوي قرن دوازدهم هجري در تاريخ 12 ربيع الاول 1181 ه ق از دار دنيا به عقبي رفت و قبر او در ديه نصرت 69 قريب بلده دور از نواحي نواب شاه سنده پاكستان واقع است و مؤرخ مشهور عبدالمجيد «مجيدي» جوكهيو بكهري بر وفات او اين مرثيه گفت:

                قطعه تاريخ وفات

آه از رحلت جدايي آن نگار      گشت از فوتيش جان و دل فگار

 رفت چون زاينجا بملك دائمي      آسمان بگريست بر وي از غمي

       چون كه او بود معردن علم و عمل      هم بوده ذاتش پر از حلم و كمل

                          قضيه او شد از مصيبتها عظيم      ليك صبرم بر رضا رب الكريم

                          ده دو از ماه ربيع الاولين      بود چون شد ارتحال شاه دين

                  هاتف از تاريخ او گفته به من      جاي جنت اوست كه او چون بوالحسن (1181)

                          هست اين ابيات از عبدالمجيد      حق دهد توفيق بر خيرش مزيد

منابع و مآخذ

1-     دانشكده مهران مورو، سنده

2-     ينابيع الحيوة الابدية فارسي (خطي)، ص2.

3-     مأخذ پيشين، ص94.

4-     تاريخ مظهر شاهجهاني، ص73، مطبع سندهي ادبي بورد.

5-     نبراس تصاريف فارسيه، ص29.

6-     ينابيع الحيوة الابدية خطي، ص2.

7-     سراج المصلي، مثنوي منظوم.

8-     ينابيع الحياة الابدية، باب اول، فصل 13، ص94.

9-     مأخذ پيشين باب اول، فصل 17، ص124.

10-  ينابيع الحياة الابدية، باب اول، فصل دوم، ص24.

11-  ماخذ پيشين، باب اول فصل 8، ص115.

12-  مأخذ پيشين، باب اول، فصل دوم، ص32.

13-  مأخذ پيشين، باب اول، فصل دوم، ص33.

14-  مأخذ پيشين، باب اول، فصل 19، ص126.

15-  مأخذ پيشين، باب اول، فصل 4، ص 166.

16-  مأخذ پيشين، باب اول، فصل 23، ص 208.

17-  مأخذ پيشين، باب اول، فصل دوم، ص23.

18-  مأخذ پيشين، باب اول، فصل دوم، ص40.

19-  مأخذ پيشين، باب اول، فصل 5، ص 50.

20-  مأخذ پيشين، باب اول، فصل 24، ص 214.

21-  مأخذ پيشين، باب 9، فصل 6، ص 882.

22-  سراج المصلي منظوم، تصنيف ناظم علامه مخدوم ابوالحسن داهري، باب آب مطلق و مقيد و شرح هر يكي، ص 112.

23-  سراج المصلي، باب قبله، ص 144.

24-  سراج المصلي، ص 278 ذكر زلة القاري.

25-  مأخذ پيشين، ص 52.

26-  مأخذ پيشين، ص 53.

27-  مأخذ پيشين، ذكر كلامي كه مفسد نماز است، ص 317.

28-  سراج المصلي فارسي ذكر سنتهاي فعليه در نماز، ص 288.

29-  مأخذ پيشين، ذكر سنتهاي فعليه در نماز، ص 290.

30-  ينابيع الحياة الابدية فارسي، باب اول، فصل نمبر 21، ص 197.

31-  ينابيع الحياة الابدية، آغاز كتاب، ص 2.

32-  مأخذ پيشين.

33-  مأخذ پيشين، باب اول فصل 14، ص 101.

34-      مأخذ پيشين باب اول فصل 16، ص 118.