اضطراب در امتحان و راههاي پيشگيري از آن
عبدالعظيم شكاري بادي
اضطراب، مجموع واكنشهاي جسمي، عاطفي و ذهني است كه انسان يا جانوران در براي محركهاي خارحي با داخلي بر هم زننده ثبات و اوضاع فيزيولوژيك بدن نشان ميدهند.
اين واكنشها عبارتند از: خشم، ترس، نگراني، دلهره (اضطراب)، غم، تنفر.
البته اضطراب آميز تلقي شدن يك حادثه، بستگي به ماهيت حادثه و نيز چارهها، دفاعها و مكانيسمهاي مقابلهاي شخص دارد نه صرفا حادثه. در واقع ميتوان گفت در مساله اضطراب، ما با سه مقوله روبه رو هستيم، اول منبع اضطراب، دوم واكنش فرد و سوم نحوه مقابله.
اضطراب يكي از شايعترين پديدههاي مرضي است كه آدمي همواره در تمامي اعصار در طيف گستردهاي به شكل مبهم و پيچيده با آن دست به گريبان بوده است.
سازمان بهداشت جهاني اضطراب را چنين تعريف ميكند:
«مجموعهاي از تظاهرات عضوي و رواني كه نتوان به فرد مشخصي نسبت داد و علائم آن به صورت حمله يا حالت مداومي ادامه يابد.»
اضطراب امتحان، يكي از اضطرابهاي موقعيتي است كه با عملكرد و پيشرفت تحصيلي دانشآموزان و دانشجو در مراكز آموزشي رابطه تنگاتنگ دارد. در اين تحقيق سعي شده به تعريف اضطراب، علل مربوط به اضطراب در امتحان، درمان و روشهاي پيشگيري از اضطراب امتحان پرداخته شود.
اضطراب يك حالت بيقراري و دلواپسي است كه با اتفاقات زمان و شرايط مكان تناسب ندارد. لذا اگر اضطراب عكس العمل نسبت به شرايط زمان و مكان باشد نه تنها بيماري نبوده بلكه ممكن است رساننده و سازنده باشد. مثلا دلهره موقع امتحانات درسي و يا اضطراب دير رسيدن به فرودگاه و يا ايستگاه قطار نمونههايي از اضطراب سالم هستند.
هر نوع نيرويي كه ثبات رواني يا جسمي را از ميدان خويش به خارج سوق دهد و در فرد ايجاد فشار نمايد، اضطراب ناميده ميشود يا ميتوان گفت اضطراب وقتي روي ميدهد كه تهديدي نسبت به فرد وجود داشته باشد. البته بايد ميان اضطراب و ترس تفاوت قائل شويم. معمولا ترس بستگي به محرك شناخته شدهاي دارد در حالي كه اضطراب محركهاي ناشناخته و غير مشخص خواهد داشت. در مورد ترس محرك تحريك كننده قابل ملاحظه و مشاهده است و اضطراب با انتظار خطر بستگي مييابد. آدمي از عامل خاصي ميترسد ولي اضطراب ناشناخته است.
علل مربوط به اضطراب در امتحان
تمامي عوامل موثر در ايجاد اضطراب امتحان را ميتوان در يك طبقه بندي كلي به سه دسته عوامل فردي و شخصيتي، عوامل آموزشگاهي – جامعهاي و عوامل خانوادگي تقسيم كرد.
عوامل فردي و شخصيتي
در مورد عوامل فردي و شخصيتي موثر در ايجاد اضطراب امتحان به عوامل زير ميتوان اشاره كرد:
- اضطراب عمومي: ميان اضطراب امتحان و اضطراب عمومي كه خصيصه و صفت شخصيتي است و در افراد مختلف ميزان آن متفاوت است، رابطه وجود دارد.
- عزت نفس: عزت نفس ميزان ارزش و اعتباري است كه يك فرد در زمينههاي مختلف زندگي به ويژه خانوادگي، تحصيلي، اجتماعي و جسماني براي خود قائل است. افراد داراي عزت نفس بالا، توانايي برخورد شايسته با امتحان و مشكلات آن را در خود ميبينند، تحت تاثير تغييرات محيط قرار نميگيرند و به تواناييهاي خود اطمينان دارند. در مقابل افراد داراي عزت نفس پايين به دليل عدم اعتماد و اطمينان به تواناييهاي خود در موقعيتهاي اجتماعي، عملكرد ضعيفي را ارائه ميدهند.
- هوش: هوش يك توانايي ذهني و شناختي است كه نقش عمدهاي در تمامي رفتارها، فعاليتها، انديشهها و عواطف و هيجانهاي آدمي ايفاد ميكند. مطالعات مختلف از جمله پژوهشهايي كه ساراسون و همكاران وي انجام دادهاند نشان ميدهد كه ميان هوش و اضطراب امتحان رابطه معناداري وجود دارد. كودكان با سطوح هوشي مختلف از نظر تجربه اضطراب امتحان متفاوت هستند. كودكان داراي بهره هوشي متوسط در مقايسه با كودكان داراي بهره هوشي بالا و پايين، از اضطراب ناتوان كنندهتري رنج ميبرند.
- ارزيابي شناختي: اصولا تصوير ذهني و ارزيابي شناختي هر فرد با موفقيت و شكست او رابطه دارد. به نظر ميرسد كه افراد خوشبين در زندگي و تحصيلات خود موفقيت بيشتري كسب ميكنند. هنگامي كه شخص امتحان ميدهد داشتن احساس و تفكر مثبت و خوشينانه ميتواند موجب موفقيت او شود. در واقع اين اضطراب نيست كه به طور مستقيم به كاهش عملكرد و نمره پايين فرد در يك آزمون منجر ميشود، بلكه افكار نامربوطي كه اضطراب به دنبال خويش ميآورد، عامل اصلي اين مساله است.
- عدم آمادگي: گاهي اضطراب امتحان به خاطر نداشتن آمادگي كافي امتحان دهنده است، به گونهاي كه هر اندازه ميزان آمادگي پايينتر باشد، اضطراب شديدتر خواهد بود. در واقع فرد براي اينكه بتواند مطلبي را ياد بگيرد، بايد آمادگي كافي داشته باشد. همين آمادگي براي امتحان نيز ضروري است. اگر دانش آموزان احساس كنند كه آمادگي بسيار كمي براي امتحان دارند عملكرد ضعيفي را از خود نشان خواهند داد.
- توجه و تمركز: برخي از صاحبنظران معتقدند كه بازدهي و عملكرد دانشآموزان داراي اضطراب امتحان بالا به ميزان زيادي به كيفيت توجه و تمركز آنان در خلال امتحان مربوط ميشود. فرد مضطرب به علت توجه به تشويق و نگراني خود در هنگام امتحان به محتواي اصلي امتحان توجه كمتري مينمايد و اين مساله به عملكرد پايين وي منجر ميشود.
- روشهاي مطالعه نادرست: براي انجام يك امتحان رضايت بخش فقط خواندن و حفظ كردن كافي نيست، بايد از تمرينهاي مختلف مثل تمرين «فكر كردن» و تمرين «به خاطر آوردن» اطلاعات استفاده كرد. پژوهشهاي بسيار نشان داده است كه دانشآموزان داراي اضطراب امتحان بالا در مقايسه با دانشآموزان داراي اضطراب امتحان پايين يا اندك، به طور معناداري كمتر از روشهاي علمي و درست مطالعه استفاده ميكنند و در اين زمينه مهارت بسيار پاييني دارند.
- خواستهاي دانشآموز: افراد داراي اضطراب امتحان به موقعيتهاي ارزيابي كننده خواستهاي بدبينانه پاسخ ميدهند، اما افراد غير مضطرب در موقعيتهاي ارزيابي مشابه با اطمينان و اعتماد بيشتري عملكرد تحصيلي خود را تسهيل مي سازند.
- تصميم تجارت امتحاني گذشته به موقعيتهاي امتحاني جديد: گاهي دانشآموزان فكر ميكنند كه در گذشته نتوانستهاند رضايت والدين يا معلمان را به دست آورند و در نتيجه يك نوع احساس تقصير در خود آنها به وجود ميآيد كه زمينهساز بروز اضطراب ميشود.
- آشنا نبودن دانشآموزان با جلسه امتحان، نوع امتحان و نحوه سوالات.
عوامل آموزشگاهي – جامعهاي
- خواستهاي معلمان: خواستهاي متناسب و واقع گرايانه معلم از دانشآموز در پيشرفت تحصيلي او نقش مهمي دارد. معلمان بايد از دانشآموزان انتظار داشته باشند كه بيش از پيش عملكرد خود را بهبود بخشند، اما هر گونه انتظار نابجا ميتواند به فشار رواني و در نتيجه اضطراب در دانش آموزان منجر شود. همچنين ممكن است توقعاتي را در معلم موجب گردد كه اگر خارج از توان دانشآموزان باشد، باعث بروز اضطراب در وي شود.
- رقابت: يكي از عوامل مهم اضطراب امتحان رقابت نادرستي است كه ميان دانشآموزان وجود دارد و خواسته و ناخواسته، آگاهانه و ناآگاهانه توسط معلمان، خانوادهها و جامعه نيز بعضا مورد تشويق قرار ميگيرد. رقابتي كه در آن مشاركت و مساعي و همكاري نباشد هرگز شيوه پسنديدهاي نيست.
- سيستم آموزشي حاكم بر مدارس: با افزايش پايههاي تحصيلي ميزان شيوع اضطراب امتحان به جاي آن كه به دليل افزايش تجربه دانشآموز در امتحان، كاهش يابد، افزايش مييابد.
دانشآموزان در ابتدا از امتحان، اضطراب شديدي ندارند، اما اين شيوه برخورد معلمان، مربيان و والدين و ارزش بيش از حد قائل شدن براي امتحان و تاثير سرنوشتسازي كه برخي امتحانات بر زندگي دارند باعث شده عامل اساسي در ايجاد شكلگيري و افزايش اضطراب در امتحان به وجود آيد.
- نوع درس: ميان اضطراب امتحان و دشواري درس رابطه معناداري وجود دارد. دانشآموزان داراي اضطراب امتحان پايين در امتحانات دشوار عملكرد بهتري را در مقايسه با امتحانات آسان نشان ميدهند در حالي كه عملكرد دانشآموزان داراي اضطراب متوسط برعكس اين است و بالاخره دانشآموزان داراي اضطراب امتحان بالا هم در امتحانات دشوار و هم آسان عملكرد پايينتري دارند.
- موقعيت و مراقبان امتحان: زماني كه دانشآموزان در يك موقعيت امتحان ناآشنا با مراقبان ناآشنا قرار ميگيرند، اضطراب امتحان بيشتري را تجربه ميكنند و عملكردشان پايينتر ميشود. بهترين مكان امتحان همان كلاس درس است.
- عوامل خانوادگي: در دسته سوم عوامل موثر در اضطراب امتحان يعني عوامل خانوادگي ميتوان به شيوه تربيتي والدين، توقعات آنها، جو عاطفي حاكم بر خانواده ويژگيهاي شخصيتي والدين و طبقه اجتماعي – اقتصادي اشاره كرد. روشهاي تربيتي آمرانه و مستبدانه با ايجاد اضطراب عمومي در فرزندان به صورت كلي و اضطراب امتحان به صورت اختصاصي همراه است. گاهي مقايسههاي بيمورد و نابجايي كه والدين در مورد فرزندان خويش با ديگران ميكنند و از اين طريق دائم احساس حقارت و ضعف را در آنها پرورش ميدهند علت عمده اضطراب دانش آموزان است.
درمان اضطراب امتحان
بررسي تحقيقات انجام شده پيرامون اضطراب امتحان حاكي است كه براي كاهش اضطراب امتحان بيشتر شيوههاي شناختي رفتاري مورد استفاده قرار گرفتهاند و هدف استفاده كننده از اين شيوههاي اين است كه بتوانند فرد را براي مقابله با اضطراب امتحان مجهز كنند. از ميان تكنيكهاي شناختي و رفتاري كه براي كاهش اضطراب امتحان استفاده شده است ميتوان به تن آرامي، حساسيت زدايي منظم، ايمن سازي در مقابل استرس، آموزش مهارتهاي مطالعه و مقابله با باورهاي غير عقلاني و غير منطقي اشاره كرد.
روشهاي پيشگيري از اضطراب امتحان
مجموعه عوامل محيطي به خصوص نظام آموزش حاكم بر مدارس، نگرش و رفتارهاي والدين و طرز تلقي و اهميتي كه جامعه به تحصيلات و مدرك ميدهد، از عوامل اساسي بروز و تشديد اضطراب امتحان به شمار ميروند لذا اضطراب امتحان به ميزان زيادي قابل پيشگيري است.
برخي از روشهاي پيشگيري عبارتند از:
- ارزيابي واقع بينانه و بدون اغراق از امتحان: اگر دانشآموزان امتحان را امري عادي تلقي كنند و موقعيت را آن طور كه هست بپذيرند، كمتر دچار اضطراب امتحان ميشوند.
- قرار ندادن اضطراب امتحان در مدار توجه: دانشآموز سعي كند كه اضطرابي كه از امتحان دارد را از ذهن خود دور نمايد.
- رفتارهاي سازنده مثل مشورت و تمرين: پاسخها و رفتارهاي سازنده از قبيل مطالعه بيشتر، مشورت با ديگران، تمرين سئوالات امتحانات قبلي يا سئوالات احتمالي فصلي ميتواند مفيد باشد.
- ايجاد شايستگي براي غلبه بر اضطراب از طريق حساسيت زدايي منظم.
- برطرف كردن محركهاي نامطلوب كه در امتحان مزاحم دانشآموزان هستند مثل برچسبهاي نادرست وحرفهاي زشت و زنندهاي كه ميشنوند.
توصيههاي كلي براي پيشگيري از اضطراب امتحان
محيط خانه و مدرسه و جو عاطفي حاكم بر آنها بايد از تنشهاي غير عاطفي و مشاجره دور باشد.
از ايجاد رقابت ناسالم در ميان دانشآموزان بايد اجتناب كرد.
فضا و جو حاكم بر جلسه امتحان را بايد خيلي دوستانه و طبيعي جلوه داد.
از برگزاري امتحان با وقت كم بايد اجتناب كرد.
نوع و تعداد سئوالات بايد با توان ذهني دانشآموزان و مدت زماني كه در اختيار آنها قرار داده ميشود متناسب باشد.
بايد ترس از شكست را از دانشآموزان دور ساخت.
سئوالات بايد به گونهاي باشد كه دانشآموزان فرصت به كار بستن معلومات خود را در موقعيتهاي ديگر داشته باشند.
از طرح سئوالاتي كاملا جنبه حفظ كردني دارند، حتي الامكان بايد اجتناب كرد.
از آنجا كه اضطراب امتحان با عزت نفس رابطه معكوس دارد، بايد عزت نفس دانشآموزان را افزايش داد.
بايد همواره تفاوتهاي درون فردي و بين فردي دانشآموزان را مد نظر قرار داد.
از برگزاري امتحانات بسيار سخت بايد اجتناب كرد و در طراحي سئوالات اكثريت متوسط دانشآموزان در نظر گرفته شود.
براي كاهش رفتارهاي نامطلوب دانشآموزان بايد تلاش كنيم تا انزجار و تنفر از تنبيه استفاده شود. چرا كه تنبيه موجبات احساس حقارت، انزجار و تنفر از تنبيه كننده، دلهره و اضطراب را به دنبال خواهد داشت.
مراجعه به مراكز مشاوره و روانشناسي ذيصلاح در اين زمينه ميتواند راهگشا و مفيد باشد.
1- افروز، غلامعلي، امتحان و اضطراب: انتشارات انجمن اوليا و مربيان، 1381
2- رشيدي، علي، اضطراب امتحان و راهكارهاي مقابله با آن، فصلنامه آموزه، 1381
3- شكاري، عباس، مسايل آموزش و پرورش ايران و راهكارهاي آن، انتشارات عابد، 1381
4- كوپر، كاري، غلبه بر اضطراب، ترجمه ماشاءالله مديحي، انتشارات يادآوران، 1370