در آمدي روش شناختي بر مسئله نسبت علم و دين

سيد مجيد ظهيري

مقدمه

مجموعه معارف انسان به سه دسته تقسيم مي شوند : ¹

1.                  آنچه از طرق عادي كسب مي شود ؛

2.                   آنچه از غير طرق عادي كسب مي شود ؛

3.                   آنچه از طريق غير عادي كسب مي شود .

4.                  طرق عادي كسب معرفت ، يعني : “ راه هايي كه براي همه انسانها در همه زمانها بالقوه امكان دارد ” ، اين راه ها عبارتند از :

الف ـ طريق عقلي ـ استدلالي ؛

ب ـ طريق حسي ـ تجربي ؛

ج ـ طريق نقلي ـ تاريخي ؛

د ـ طريق كشفي ـ شهودي .

طريق غير عادي كسب معرفت ، يعني : “ راهي كه براي همه انسانها در همه زمانها بالقوه امكان ندارد ” و آن “ طريق وحي ” است .

در ارتباط با آنچه از غير طرق عادي توسط انسان كسب مي شود ، مي توان به علوم روحي يا فرا روان شناختي اشاره نمود . ²

در تحقيقات مختلف براي پاسخگويي به مساله “ نسبت علم و دين ” اگر علم به معناي طريق عادي اول در نظر گرفته شود در حقيقت “ نسبت فلسفه و دين ” مطرح مي گردد و اگر علم به معناي طريق دوم در نظر گرفته شود “ نسبت علوم تجربي و دين ” مد نظر قرار مي گيرد ، همين طور ممكن است طريق عادي سوم و چهارم در نظر گرفته شود كه در اين صورت “ نسبت تاريخ و دين ” و “ نسبت عرفان و دين ” مطرح خواهد شد .

مراد از دين مجموعه تعاليمي است كه از طريق غير عادي كسب معرفت ، يعني “ وحي ” ³  بدست مي آيد ، ⁴  اما گاه معادل خود متون ديني گرفته مي شود و گاه به تفسير متون ديني و گاهي نيز به سيره عملي دينداران اطلاق مي شود .

در نوشتار حاضر مراد ما از علم “ مجموعه معارفي است كه بشر از طرق عادي كسب معرفت تحصيل مي كند ”  و اگر در جايي منظور بخش خاصي از آن بود تذكر مي دهيم و مراد ما از دين “ متون ديني ” است و اگر جايي دين را به معناي “ تفسير متون ديني ” و يا “ سيره عملي متدينان ” گرفتيم متذكر مي شويم .

سعي نگارنده در اين نوشتار كوتاه اين است كه مساله “ نسبت علم و دين ” را طي ذكر چند نكته وضوح بخشد . ⁵  

نكته نخست :

مركب بودن مساله “ نسبت علم و دين ” ⁶ واژه پيچيده نيز در ترجمه Complex  به كار مي رود . آيا يك مساله اگر قابل تجزيه به مسايل ساده تر باشد مساله مركب ناميده مي شود ؟

پيچيدگي و تركيبي كه از آن سخن مي گوييم به ساختاري صوري ـ زباني مساله مربوط نمي شود . پرسش “ نسبت علم و دين ” به پرسشهاي متنوعي قابل تجزيه است . رابطه پرسشهاي بدست آمده با مساله ما در يك ارتباط مفهومي است .

در حقيقت “ نسبت علم و دين ” مشكلي است قابل درك عمومي ، اما فرق رويارويي  محققانه اينست كه اين مشكل به مسايلي با وضوح و تعين كامل تبديل شود .

نكته دوم : ذو ابعاد بودن علم و دين

مساله “ نسبت علم و دين ” پرسش از رابطه دو شي بسيط و ساده نيست ، بلكه پرسش از دو مجموعه و دو شي مركب و ذو ابعاد است كه هر يك ويژگيهاي گوناگون ، متنوع و مهمي دارد . يكي از خصوصيات مهم اين دو مجموعه بسته و محدود نبودن آنها است .

بررسي نسبت دو مجموعه بسته بسي سهل تر است تا بررسي رابطه دو مجموعه بالنده و باز .

علم وجود تدريجي دارد و دائما در حال پويايي و دامن گستري است ، دين نيز در طول حيات بشر با توجه به مقتضيات زماني ، مكاني و ظرفيت معرفتي انسانها در حال رشد و بالندگي است ( در اين جا دين به معناي “ تفسير متون ديني ” گرفته شده است ) .

مجموعه علم ، هم از بيرون در حال فربه شدن است و هم در درون خويش در حال تقسيم به اجزاء ريزتر و تخصصي تر . تخصصي شدن دانشها در مجموعه علم ، مصداق تجزيه دروني و پيدايش مسائل جديد و مهمتر از آن پيدايش دانشهاي جديد ، مصداق فربه شدن بيروني آن است . در مورد مجموعه دين نيز بروز و ظهور مسائل جديد و نيازهاي عصري بشر ، موجب فربهي دايره پاسخگويي دين به نيازهاي بشري است ( در اين جا دين به معناي معرفت ديني مورد استفاده قرار گرفته است ) .

نكته سوم :

چند خاستگاهي بودن مساله “ نسبت علم و دين ” ⁷

يك مساله يا تنها به يك دانش خاص مربوط مي شود و يا خاستگاه در دانشهاي گوناگون دارد . در صورت نخست ، آن مساله “ تك خاستگاهي ” ⁸  و در صورت دوم “ چند خاستگاهي ” است . نه تنها مساله “ نسبت علم و دين ” چند خاستگاهي است ، بلكه فروعات و شاخه هاي آن و به سخن ديگر مسائل برخاسته از آن نيز ريشه در زمينه هاي متعدد داشته و از آبشخورهاي متنوعي مشروب مي شوند و همچنين آثار گوناگوني در زمينه هاي مختلف معرفتي دارند .

مهمترين دانشهايي كه اين مساله در آنها مي تواند از جنبه هاي گوناگون مطرح باشد ، عبارتند از :

الف ـ معرفت شناسي ؛

ب ـ فلسفه علم ؛

ج ـ فلسفه دين ؛

د ـ الهيات ؛

ه ـ جامعه شناسي ؛

و ـ روان شناسي ؛

ز ـ تاريخ .

نكته چهارم :

مساله “ نسبت علم و دين ”  چند روشي ⁹ است .

چند روشي بودن مساله “ نسبت علم و دين ” ، هم به مركب بودن اين مساله بر مي گردد و هم به چند خاستگاهي بودن آن .

يعني هم از حيث تعدد مسائل و هم در مساله واحد چند روشي است .

مساله مركب به مسائل متعددي تجزيه مي شود و همين تنوع مسائل بنا بر جهات مختلف تجزيه ، خود مولد تنوع روش مي شود . پس از تجزيه ، چند خاستگاهي بودن مسائل بدست آمده باعث مي شود دانشهاي مختلفي به ميان بيايند و ورود به عرصه دانشهاي مختلف اغلب مستلزم اخذ روشهاي متنوع است . به عنوان نمونه در بررسي مساله از حيث معرفت شناختي و فلسفي ( فلسفه علم و فلسفه دين ) روش ، تحليلي ـ منطقي ( اعم از تحليل مفهومي ، تحليل ساختار منطقي گزاره ها و تحليل ساختار زباني گزاره ها ) خواهد بود و در بررسي آن از حيث جامعه شناختي و روان شناختي روش تجربي و در بررسي آن از حيث تاريخي ، روش تاريخي هم در مقام توصيف و هم در مقام تبيين خواهد بود . در بررسي الهياتي مسائل علم و دين از رويكردهاي درون ديني هم استفاده مي شود و در اين گستره روشهاي تفسير ، تاويل ، تطبيق و روش سمانتيكي ¹⁰  و هرمنوتيكي ¹¹  به كار گرفته مي شود .

لازم به ذكر است كه در روشهاي بررسي مساله “ نسبت علم و دين ” رهيافتهاي پديدارشناختي ¹² و وجودي نگر ¹³  نيز نبايد مغفول بماند . ¹⁴

نكته پنجم :

ميان رشته اي ¹⁵  بودن روش حل مساله “ نسبت علم و دين ”

پرسش از نسبت علم و دين از حيث تجزيه به مسائل متعدد ، مستلزم بهره گيري از روشهاي متنوع است ، اما در هر يك از مسائل واحد آن نيز به علت خاصيت چند خاستگاهي آنها ، ردپاي دانشهاي گوناگون ديده مي شود . حال اگر از رشته هاي دانش بشري بدون توجه به وجه تعاملي آنها با يكديگر بهره گرفته شود ، نامبردار به “ مطالعات چند رشته اي ” ¹⁶  و تنها نوعي گرد آوري آراء متفاوت است و اگر از دانشهاي مختلف به طور روشمند با توجه به وجه تعاملي بين علوم استفاده شود ، مطالعه ميان رشته خواهد بود .

در مساله نسبت علم و دين به دليل آنچه در نكته چهارم گفته شد ، بايد از حصر گرايي روش شناختي ¹⁷ پرهيز نمود زيرا ممكن است به مغالطه “ ذات و صفت ” يا “ كنه و وجه ” ¹⁸  گرفتار آييم .  ¹⁹  مساله “ نسبت علم و دين ” را بايد با تمام اضلاع آن ديد و آن را از جميع منظرها نگريست و اين مساله مركب را نبايد به هيچ يك از جنبه هاي جزئي آن فرو كاست .

ممكن است لازم باشد جنبه اي از مساله “ نسبت علم و دين ” با مطالعه تجربي پديداري بررسي شود و جنبه ديگر از طريق تحليلي ـ منطقي و وجهي نيز با رهيافت درون ديني ، اما هر يك از اين مطالعات به تنهايي در معرض آفت مغالطه “ كنه و وجه ” هستند و مجموع آنها نيز بدون وجود يك ارتباط تعاملي ، غير اثر بخش و حتي شايد التقاطي باشند .

نكته ششم :

پيچيدگي مفهوم نسبت

يكي از مهمترين سوالهاي مقدماتي براي فهم مساله مركب و پيچيده “ نسبت علم و دين ” ، تعيين مراد از مفهوم “ نسبت ” است . از مفهوم “ نسبت ” مي توان استفاده هاي زيادي كرد ، برخي از آنها عبارتند از :

1.                  نسبت به معناي مقايسه دو امر كه خود به سه دسته تقسيم مي شود :

الف ـ مقايسه دو شيء به عنوان دو مفهوم كلي از حيث مصاديقشان يا دو مجموعه از حيث اعضايشان ( نسب اربعه در منطق )

ب ـ مقايسه دو قضيه ( نسب در قضايا ) .

2.                  نسبت دو شيء به معناي “ تاثير و تاثر ” دو شيء بر و از هم .

3.                  نسبت دو شيء به معناي مقايسه آنها از حيث شيء سوم .

4.                  نسبت از حيث اطراف ، كه خود به دو بخش تقسيم مي شوند :

1ـ نسبت دو طرفه ؛

2ـ نسبت n  طرفه . 

نكته هفتم :

تجزيه مسئله مركب “ نسبت علم و دين ”

از چند حيث مي توان مسئله مركب “ نسبت علم و دين ” را تجزيه نمود .

الف ـ تجزيه بر اساس مفهوم مقايسه اي “ نسبت ”

برخي از مهمترين جهات تجزيه عبارتند از :

1.                  خاستگاه ؛

2.                  قلمرو ؛

3.                  غايت ؛

4.                  روش ؛

5.                  زبان ؛

6.                  عالمان و دينداران .

1.                  از حيث خاستگاه و مباني

از اين حيث ، مساله مادر “ نسبت علم و دين ” به اين سوال تبديل مي شود كه :

“ علم و دين از حيث خاستگاه و مباني چه رابطه اي با يكديگر دارند ؟”

شقوق محتمل عبارتند از :

الف ـ خاستگاه علم ديني است .

ب ـ خاستگاه دين ، علمي است .

ج ـ علم و دين هر دو خاستگاه واحد دارند .

د ـ علم و دين خاستگاههاي متمايز دارند .

2.                  از حيث قلمرو

صورت مساله “ نسبت علم و دين ” از اين حيث بدين شكل است كه :

“  قلمرو علم و قلمرو دين چه رابطه اي با هم دارند ؟ ”

شقوق محتمل اين سوال عبارتند از :

الف ـ علم و دين قلمروهاي متباين دارند .

ب ـ رابطه قلمرو علم و دين عموم و خصوص من وجه است .

ج ـ قلمرو علم اعم مطلق از قلمرو دين است .

د ـ قلمرو دين اعم مطلق از قلمرو علم است .

ه ـ قلمرو علم و دين با هم يكي هستند .

3.                  از حيث غايت

سوال ما در “ نسبت علم و دين ” از اين حيث تبديل مي شود به اين سوال كه : “ غايت علم و غايت دين چه رابطه اي با هم دارند ؟ ”

شقوق محتمل عبارتند از :

الف ـ غايت علم همسو با غايت دين است .

ب ـ علم و دين اهداف متفاوت دارند .

ج ـ علم و دين اهداف متمايز متغاير دارند .

د ـ علم وسيله اي است براي غايت دين .

ه ـ دين وسيله اي است براي غايت علم .

4.                  از حيث روش

سوال ما در “ نسبت علم و دين ” از اين حيث به اين سوال تبديل مي شود كه : نسبت روش علم و روش دين چيست ؟

شقوق محتمل عبارتند از :

الف ـ علم و دين هم روش هستند .

ب ـ روش علم و روش دين متباين هستند .

ج ـ گاهي دين از روش علم استفاده مي كند و گاهي نيز علم از روش دين بهره مي جويد .

5.                  از حيث زبان

مساله “ نسبت علم و دين ” از حيث زبان به اين سوال تبديل مي شود كه :

“ زبان علم و زبان دين چه نسبتي با هم دارند ؟ ”

شقوق محتمل عبارتند از :

الف ـ زبان علم و زبان دين²⁰   يكي هستند .

ب ـ زبان علم و زبان دين متمايزند .

ج ـ بخشي از زبان دين علمي و بخشي متمايز از آن است . ²¹

6.                  از حيث عالمان و دينداران

سوال ما در “ نسبت علم و دين ” از حيث تعلق به انسان به اين سوال تبديل مي شود كه :

“ رابطه بين عالم بودن و ديندار بودن چيست ؟ ” شقوق محتمل عبارتند از :

الف ـ دينداران عالم هم هستند .

ب ـ دينداران ضد علم هستند .

ج ـ دينداران غير علمي اند .

ب ـ تجزيه بر اساس مفهوم تاثير و تاثري “ نسبت ”

گاه مراد از “ نسبت ” ، در مساله “ نسبت علم و دين مفهوم “ تاثير و تاثر ” است .

در اين حوزه سه ديدگاه محتمل است :

1.                  علم و دين در هم موثر و از هم متاثرند .

2.                  فقط علم  از دين تاثير مي پذيرد .

3.                  فقط دين از علم تاثير مي پذيرد .

بر مبناي ديگر ، “ تاثير و تاثر ” تقسيم مي شوند به :

1.                  تاثير و تاثر بي واسطه ( مستقيم ) ؛

2.                  تاثير و تاثر با واسطه ( غير مستقيم ) .

سوال مهم در اين حوزه به تاثير و تاثر با واسطه علم و دين بر هم يا از هم مربوط مي شود و آن “ واسطه شناسي ” است و البته واسطه ها مي توانند جلي ، خفي و اخفي باشند .

نكته بسيار حائز اهميت اينست كه در اين محدوده ديدگاههاي مطرح شده ناظر بر علم به معناي “ علوم تجربي ”  است و منظور از دين ، معرفت ديني مي باشد .

معمولا واسطه هاي مورد تاكيد صاحب نظران ، “ معرفت شناسي ” و “ متا فيزيك ” هستند ²²  كه هم در شناخت علمي تاثير مي گذارند و هم در شناخت ديني و تغيير شناخت علمي گاه موثر است در تغيير شناخت ديني و نيز بالعكس .

اگر از منظر ديگري موضوع مورد نظر را بررسي كنيم ، تاثير و تاثر تقسيم مي شود به تاثير مستقيم و تاثير معكوس . وقتي مي گوييم در معادله x = y  ، x   و y  با يكديگر نسبت مستقيم دارند يعني هر چه x بيشتر شود y  هم بيشتر و هر چهx  كمترشودy   هم كمتر مي شود. همچنين وقتي مي گوييم در معادلهx = 1/ y  ، x  و y  با يكديگر نسبت معكوس دارند يعني هر چهx   بيشتر شود ، y  كمتر مي شود و هر x  كمتر شود ،y    بيشتر مي شود .

 حال اگر مفهوم “ رشد ” و “ پيشرفت ” را در نظر بگيريم ، كساني كه معتقدند با رشد و پيشرفت علم ، دين افول مي كند در واقع به اين سوال كه نسبت دين و علم مستقيم است يا معكوس پاسخ داده اند كه معكوس است .

ج ـ تجزيه بر اساس مفهوم مقايسه اي نسبت از حيث شي ء ثالث گاه مفهوم نسبت به نوعي حامل معناي مقايسه از حيث شيء سوم است . به عنوان مثال در مساله “ نسبت علم و دين ” از حيث پاسخگويي به نيازهاي بشري آنها كه به نقش حداقلي دين و نقش حداكثري علم قائلند به اين سوال پاسخ داده اند .

شقوق ديگر بحث عبارتند از :

1.                  نقش مساوي علم و دين  ؛

2.                  نقش حد اكثري دين و نقش حد اقلي علم .

نكته هشتم :

مقامهاي مختلف بررسي مساله “ نسبت علم و دين ”

تا اينجا ديديم كه چگونه مساله مركب و پيچيده “ علم و دين ” را مي توان به سوالهاي واضح و معين بسياري تبديل و تجزيه نمود . لازم به ذكر است كه سوالهاي بدست آمده را مي توان در دو مقام مورد بررسي قرار داد :

1.                  مقام تعريف ؛

2.                  مقام تحقق . ²³

در اين صورت تعداد مسائل تجزيه شده دو برابر مي شود .

بنابراين مساله “ نسبت علم و دين ” نبايد ساده انگاشته شود و نيز نبايد شقوق مختلف آن و مقام هاي مورد بررسي آن با هم خلط شوند . اگر كسي درباره “ نسبت علم و دين ” اظهار نظر كرد ، بايد ديد كه ادعاي وي پاسخ به كدام يك از سوالات تجزيه شده است و سخن او ناظر به كدام مقام است .

در پايان لازم است تصزيح شود كه تجزيه اي كه در اين نوشتار براي مساله مركب “ علم و دين ” انجام شد حصر عقلي نيست و با توجه به وجوه ديگر مجموعه هاي كثيرالاضلاع علم و دين و نيز مسائلي كه در آينده ممكن است رخ بنمايد ، مي توان جدول تجزيه را توسعه داد .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پي نوشتها :

1.                  برخي تقسيم فوق را به دو بخش فرو مي كاهند و آنچه ما تحت عنوان “ غير طرق عادي ” بيان نموديم را به علاوه وحي ، در بخشي با عنوان “ طرق غير عادي ” مي آورند . در اين نوشتار به دو علت بخشي تحت عنوان “ غير طرق عادي ” در تقسيم آورده ايم .

علت نخست : معارف روحي و فراوان شناختي با وحي فرق هاي عمده اي دارند . يكي از تفاوتهاي عمده آن اينست كه به طور مطلق نمي توان گفت كه دريافت علوم روحي براي همه انسانها در همه زمانها و مكانها بالقوه ممكن است . يا به نظر نمي رسد كه به طور مطلق بتوان گفت كه روشهاي آن قابل آموزش نيست . ضمن اينكه در واقعي بودن اصل اين معارف نيز جاي ترديد وجود دارد . چراكه همچون “ وحي ” مثبتي چون معجزه ندارند.

علت دوم : طريق بودن ، خود تعريف و ملاك دارد از جمله اينكه طريق بايد مبدا معين داشته باشد ، ديگر اينكه مقصد و هدف معيني داشته باشد و نيز حدود طريق و مرزهايش با طرق ديگر و غير طريق معلوم باشد .

لذا از آنجا كه مشكوك است كه بتوان روش كسب علوم روحي و فراوان شناختي را طريق دانست به آنها عنوان غير طرق عادي داده شده است .

2.Parapsycologic ؛ “ انجمن علوم روحي ” در انگلستان و انجمن فرا روان شناسي در آمريكا و كانادا . 45 رشته در اين زمينه اعلام نموده اند ، برخي از آنها عبارتند از : تله پاتي ، طالع بيني ، كف بيني ، تجارب مرگ و …

3:                   درباره چيستي و فرايند وحي رجوع شود به :

 الف ـ طباطبايي ، سيد محمد حسين ، وحي يا شعور مرموز . قم ، انتشارات دارالفكر .

ب ـ DAILIE , JOHN , The  Ideas  of  Revelation  in  recent  thought  ,  New york  :  Columbia  university  Press  , 1956 .

ج ـ MAVORDES  ,  GEORG  I  ,  Revelation  in  Religious  Belief  ,  Philadelphia  :  Temple  university  press  ,  1988  .

د ـ NIEBIHR  ,  the  Meaning   of  Revejation  ,  Newyork :  The  Macmilanco  . 1941 .

ه ـ خرمشاهي ، بهاءالدين ، تحليل ناپذيري وحي . كيان ، سال دهم ، شماره 51 .

4        .دين ممكن است به سه معنا تعبير شود :

الف ـمتون ديني ؛

ب ـ تفسير متون ديني ؛

ج ـ سيره عملي متدينان .

يكي از سوالهاي مهم در اين عرصه رابطه بين تفسير متون ديني با خود متون ديني است . يك ديدگاه اينست كه تفسير متون ديني يا به عبارت ديگر معرفت ديني از آنچه از طريق غير عادي براي بشر حاصل مي شود ( يعني وحي ) منشا مي گيرد ، اما تفاوت گوهري با علم به معناي آنچه از طرق عادي براي بشر قابل تحصيل است ندارد . بر اساس اين ديدگاه ، معرفت ديني هم علم است ، زيرا از طريقي غير از عقل ، حس ( اعم از ظاهري و باطني ) و نقل حاصل نمي شود . لكن تفاوت عمده اش با ساير معارف اين است كه ريشه در وحي دارد . سوال مهم ديگر در اين عرصه اين است كه آيا ارتباط انسان و دين جز از طريق معرفت ديني است ؟

برخي بر اين اعتقادند كه هرچه به نوعي از دريچه ذهن بشر عبور كند و به فهم او در آيد لباس علم به تن مي كند ، لذا انسان به جز از طرق عادي كسب معرفت با دين مرتبط نيست . مبناي سخن طرفداران اين ديدگاه صامت بودن دين است .

5.روش شناسي اين تحقيق را از درسهاي استاد گرامي جناب دكتر احد فرامرز قراملكي كه اينك در كتابي تحت عنوان “ دروش شناسي مطالعات ديني ” به زيور طبع آراسته شده است آموختم .

6.Complex  question   

7.multiple   origins 

8.mono   origin  

9.Poly   methodic 

10 . براي آشنايي با سمانتيك رجوع شود به :

CRIMMINS  ,  MARK  , semantics  ,  in  Routledge  Encyclopedia  of  philosophy  .

در اين مقاله سرچشمه ها و اهداف تاريخي سمانتيك ، سنتهاي سمانتيكي معاصر و موضوعات و مسائل سمانتيك مورد بررسي قرار گرفته است .

همچنين براي آشنايي با روش سمانتيكي در مطالعات ديني رجوع شود به :

الف ـ ايزوتسو ، توشيهيكو ، ساختمان معنايي مفاهيم اخلاقي ـ ديني در قرآن . ترجمه فريدون بدره اي ، تهران ، قلم ، 1360 .

ب ـ ايزوتسو ، توشيهيكو ، خدا و انسان در قران ، معني شناسي جهان بيني قرآن ، ترجمه احمد آرام ، تهران ، شركت سهامي انتشار ، 1361 .

11. براي آشنايي با هرمنوتيك و كاربرد آن در تفسير متون مقدس رجوع شود به :

INWOOD  , MICHAEL  ,  hermeneutics  ,  in  Routledge  Encyclopedia  of  philosophy  .

در اين مقاله سرچشمه هاي هرمنوتيك ، آراء شلاير ماخر ، ديلتاي ، هيدگر و برخي متفكران بعر از هيدگر در خصوص هرمنوتيك به بحث گذاشته شده است .

ب ـ

THISELTON  ,  ANTHONY  ,  biblical  Hermeneutics  ,  in  Routledge  Encyclopedia  of

 philosophy .

در اين مقاله سير تاريخي هرمنوتيك مربوط به كتاب مقدس در دنياي باستان ، قرون وسطي ، دوران رفرميسم و پس از آن و نيز آراء شلاير ماخر ، ديلتاي و دوره چرخش به سوي اگزيستانسياليسم و مسائلي را كه گادامر ، هابرماس ، ريكور و دريدا پديد آورده اند و همچنين هرمنوتيك مربوط به كتاب مقدس ما بعد گادامري مورد بحث و بررسي قرار گرفته است .

12. Phenomenological  ؛ براي آشنايي با جنبش پديدار شناسي و پديدار شناسي دين رجوع شود به :

الف ـ

EMBREE ,  LESTER ,  phenomenological  movement  , in  Routledge  Encyclopedia  of  philosophy .

در اين مقاله از خاستگاه و موطن جنبش پديدار شناسي ، پديدار شناسي واقع گرا ، پديدار شناسي وجودي ، پديدارشناسي هرمنوتيكال بحث شده و دورنمايي از جنبش پديدار شناسي ارائه شده است .

ب ـ

WESTPHAL ,  MEROLD  ,  phenomenology  of  Religion ,  in  Routledge  Encyclopedia  of  philosophy .

در اين مقاله از نگاههاي وجودي و علمي در پديدار شناسي دين و فلسفه دين توصيفي ( در مقابل تجويزي و دستوري ) سخن گفته شده است .

ج ـ الياده ، ميرچا ، دين پژوهي ، جلد اول ، دفتر اول و دوم ، ترجمه بهاءالدين خرمشاهي ، تهران ، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي ، 1375 ، ص 165 ، ـ  ص 176 .

13. existansialistic .

14. براي آشنايي با روشهاي متنوع در پژوهشهاي علوم انساني به طور عام و نيز مطالعات ديني به طور خاص رجوع شود به :

الف ـ ساروخاني ، باقر ، روشهاي تحقيق در علوم اجتماعي ، تهران ، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي ، 1377 .

ب ـ قرا ملكي ، احدفرامرز ، روش شناسي مطالعات ديني ، مشهد ، دانشگاه علوم اسلامي رضوي ، 1380 .

15. interdisciplinary

16. multiple    disciplinary

17. methodological  exclusionism

18. آلفرد نورث وايتهد در كتاب علم و دنياي مدرن (  science  and  the  Modern  world )  از اين موضوع تحت عنوان fallacy  of  misplaced   concreteness   ( مغالطه واقعيت بد جا افتاده ) نام برده و برخي همچون هاكسلي در برخي آثار خويش با عنوان   nothing  but  ( هيچ نيست بجز ) از اين مغالطه ياد كرده اند .

19. خندان ، سيد علي اصغر ، منطق كاربردي ،  تهران و قم ، سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاهها و موسسه فرهنگي طه ، 1379 ، ص 180 .

20 . بايد دقت داشت كه دو بحث در اين زمينه وجود دارد :

1)       ما با چه زباني درباره خدا سخن مي گوييم ؟

2)       خدا با ما با چه زباني سخن مي گويد ؟

برخي بحث نخست را “ زبان دين ” و بحث دوم را “ زبان ديني ” مي نامند .

براي آشنايي با مباحث مربوط به اين حوزه رجوع شود به :

ALSTON  , WILLAM ,  Religouse  languege , in Routledge Encyclopedia  of  philosophy .

در اين مقاله قصلي به بررسي ادله رد وجود قضاياي اصيل درباره خدا ذيل سه عنوان دلايل متافيزيكي ، دلايل اپيستمولوژيكي و دلايل سمانتيكي ، فصلي به تفسيرهاي غير قطعي از گزاره هاي كلامي و فصلي نيز به محمولهاي كلامي اختصاص يافته است .

21. MURPHY , NANCEY , science and  religion  in  Routledge  Encyclopedia  of  philosophy 

در بخش سوم اين مقاله به رابطه غير مستقيم ( با واسطه ) علم و دين توجه داده شده و سعي شده به اين موضوع وضوح بخشيده شود . نويسنده در اين مقاله رابطه غير مستقيم علم و دين از طريق متافيزيك و معرفت شناسي را بيان كرده است .

22. يعني دين از وجوه مختلف زبان از جمله زبان علمي استفاده كرده است .

23. گاهي به مقام تعريف ، مقام “ بايد ” و “ اثبات ” و به مقام تحقق ، مقام “ است ” و “ ثبوت ” نيز گفته مي شود .در زمينه تفاوت ميان مقام تعريف و مقام تحقق در علوم و آشنايي با نمونه هايي از آن رجوع شود به :  سروش ، عبدالكريم ، قبض و بسط تئوريك شريعت ، تهران ، مؤسسه فرهنگي صراط ، چاپ سوم ، 1373 ، ص 96 .