كشف حجاب كژراهه پهلوى اول 2

رضا عيسى‏نيا

اگر چه پهلوى اول در دوران اوليه حكومتش خود را طرفدار اسلام و مسلمانان مى‏خواند، اما پس از تحكيم و تثبيت كامل قدرت سياسى به اصلاحاتى دست زد كه در راس آن اصلاحات، غير دينى ساختن جامعه ايران به هر طريق ممكن بود; بنابراين در چندين جبهه اصلاحات ضد دينى خود را آغاز كرد كه عبارتند از:

1. نوسازى كامل وزارت عدليه توسط داور چنان كه حقوقدانان تحصيل كرده جديد را جايگزين قضات سنتى كرد;

2. ترجمه‏هاى تعديل يافته‏اى از حقوق مدنى فرانسه و حقوق جزاى ايتاليا را كه برخى از آن‏ها با قوانين شرع متعارض بود، به نظام حقوقى ايران وارد كرد;

3. ثبت و اسناد را از علما گرفت و مهم‏تر از اين، مسؤوليت تشخيص شرعى يا عرفى بودن موارد حقوقى را به قضات دولتى واگذار كرد;

4. حضور روحانيون را در مجلس بسيار كاهش داد، به طورى كه شمار آنان از بيست و چهار نفر در مجلس پنجم، به شش نفر در مجلس دهم رسيد;

5. از صدور رواديد به كسانى كه خواهان زيارت مكه، مدينه، نجف و كربلا بودند جلوگيرى كرد;

6. كشف حجاب را اجبارى كرد. ⁽¹⁾

در يك كلام، رضاشاه بر اين پندار و خيال بود كه متمدن كردن جامعه دينى يعنى بر چيدن بساط دين و دين خواهى از عرصه اجتماع به هر طريق ممكن، چه با كشف حجاب و چه با موارد ديگر.

داستان كشف حجاب چه بود؟ قبل از پرداختن به چگونگى داستان كژ راهه پهلوى اول; يعنى جريان كشف حجاب، تذكر اين نكته لازم است كه رضا شاه مساله كشف حجاب را با هم فكرى و همكارى مستقيم و غير مستقيم روشن فكران، البته آن دسته از روشن فكرانى كه نقش مشاركت و دخالت در نظام سياسى و امور مملكتى را در عصر رضاخان پذيرفته بودند ⁽²⁾ ، انجام داد.

روشن فكران بسترها و زمينه‏هايى كه - قبل از به حكومت رسيدن رضا شاه - براى از بين بردن دين و ترويج فرهنگ غرب، تهيه ديده بودند - از جمله اين كه روشن فكران اوليه ايران كه نخستين نمايندگان انديشه‏هاى نوين، بويژه ليبراليسم، سكولاريسم و تجدد بودند - خواسته‏هاى زير را مطرح مى‏كردند:

1. تجديد هويت و سنت‏هاى ملى ايران; 2. منع دخالت روحانيون در سياست; 3. وضع نظام قانون اساسى جديد به شيوه اروپا; 4. تاسيس نهادهاى سياسى جديد بر اساس حاكميت ملى و ايجاد مبانى دولت ملى مدرن. ⁽³⁾

بنابر اين مى‏توان گفت كه ماهيت اين نوع خواسته‏ها و اصلاحات، يك نوع دين‏زدايى بود كه به اجماع و اتفاق نخبگان ابزارى و عده‏اى از نخبگان فكرى در زمان رضا شاه به اوج خود رسيد.

داستان كشف حجاب

در زمان رضا شاه برخى از روشن فكران، پشتوانه فكرى لازم، جهت تحولات و اصلاحات پهلوى اول را فراهم مى‏كردند; لذا در چند سال اول سلطنت رضا شاه، تبليغات بر ضد حجاب را به حد اعلا رساندند، مثلا در روزنامه «ايران جوان‏» كه ارگان رسمى جمعيتى بدين نام بود و اعضاى آن را عده‏اى از جوانان فرنگ ديده و از اروپا برگشته تشكيل مى‏دادند - كه بعدها كارهاى حساس مملكت را در دست گرفتند - مبارزه پيگير و شديدى بر ضد حجاب تحت عنوان «نامه‏هاى بانوان‏» آغاز كردند، تا اين كه در بهار 1313 رضا شاه به تركيه سفر كرد و با مشاهده آزادى‏هايى كه به بانوان ترك داده شده بود، وجوب اقدامى مشابه را در ايران حس نمود. هواداران آزادى زنان از كوشش باز نايستادند و در اين زمينه تصنيف‏ها و ترانه‏ها ساختند و صفحات گرامافون از آن‏ها پر شد و در رهگذرها و قهوه خانه‏ها به گوش مردم رسيد.

بعد از اين همه كوشش و تلاش در راه آزادى زنان و متمدن كردن جامعه زنان ايرانى، نهايتا در سال 1314 زنان آموزگار و دختران دانش‏آموز از چادر به سركردن ممنوع شدند و افسران از راه رفتن با زنانى كه چادر به سر داشتند خوددارى مى‏كردند.

در مهر 1314، در تهران كانون بانوان تاسيس شد و زن‏ها با گشاده‏رويى با مردان معاشرت و مجالست مى‏كردند و سرانجام در 17 دى ماه 1314 رضا شاه فرمان كشف حجاب را صادر كرد ⁽⁴⁾ تا با اين كار ايران و ايرانى به دروازه‏هاى تمدن راه يابند، اما ملت ايران در مقابل اين فرهنگ ناصواب وارداتى سر تسليم فرود نياورد و با آن درگير شد، تا اين كه حاصل كوشش و تلاش خود را در راه احياى دين اسلام در انقلاب سال 57 جلوه‏گر ديدند.

به اميد روزى كه همه افراد بشر، به حقوق راستين خود برسند و انسان‏ها، اعم از مرد و زن، ابزارى در دست‏حكومت گران قرار نگيرند و به اميد روزى كه در جهان بشريت چهار شعار امام على‏عليه السلام تحقق عينى يابد كه فرمود:

ما آمديم به خاطر:

1. برافراشتن پرچم اسلام «لنردالمعالم من دينك‏»;

2. اين كه اصلاح در بلاد مسلمين انجام دهيم «و نظهر الاصلاح في بلادك‏»;

3. بندگان مظلوم خدا در امان و امنيت‏باشند «فيامن المظلومون من عبادك‏»;

4. و نهايتا اين كه ما مى‏خواهيم حدود تعطيل شده الهى را زنده و برافراشته كنيم. «و تقام المعطلة من حدودك‏».

به اميد آن روز كه جهان به اين مساله معرفت پيدا بكند كه فقط در بند الله باشد و از هر چه غير اوست رهايى يابد و به انسانيت وكرامات انسان واقعى كه اسلام بر مبناى كتاب و سنت، پايه گذارى كرده است، برسد.

پى‏نوشت‏ها:

1) براى آشنايى با عرفى كردن جامعه دينى در ايران عصر پهلوى اول رجوع شود به كتاب‏هاى: 1.آبراهاميان،يرواند، «ايران بين دو انقلاب‏»، ترجمه احمد گل محمدى، محمد ابراهيم فتاحى، چاپ دوم، نشرنى، 1377; 2. پيرديكار، ژان، هوركاد، برنار «ايران در قرن بيستم‏»، ترجمه عبدالرضا(هوشنگ) مهدوى، چاپ دوم، تهران، نشرالبرز، سال 1357.

2) برخى از صاحب نظران براى روشن فكران سه نقش قايل هستند كه عبارتند: از 1.انتقاد از نظام سياسى; 2. مشاركت و دخالت در آن; 3. انزوا، كنار گيرى از زندگى سياسى; رجوع شود به حسين بشيريه «جامعه‏شناسى‏سياسى‏»، نشرنى، چاپ سوم 1376، ص 256 و برخى هم دو نقش براى روشن فكران قائلند: انتقاد از نظام سياسى، يا انزوا از زندگى سياسى. در اين زمينه رجوع شود به: آراى داريوش شايگان در كتاب زيرآسمان‏هاى جهان، ترجمه نازى عظيما، 1374، ص 228.

3) بشيريه، حسين، جامعه شناسى سياسى، پيشين، ص 257.

4) براى آشنايى با كم و كيف داستان كشف حجاب رجوع كنيد به كتاب:«از نيما تا روزگار ما»، يحيى آرين پور، جلد اول، چاپ اول، زوار 1374، ص 3 تا 23