مدنيت بالطبع انسان از چشم انداز فلاسفه

سيد محمد مظفري

زير نظر : استاد صادق لاريجاني

چكيده :

مساله مدنيت بالطبع انسان ، از دير باز ميان فلاسفه يونان و حكماي اسلامي مورد بحث بوده و مسائل متعددي راجه به آن در خور بررسي و تحقيق است ؛ از جمله : مقصود حكما از اين اصل چيست ؟ آيا انسان ، طبعاً مدني است يا از روي ناچار و اضطرار به مدنيت روي مي آورد ؟ آيا انسان با مدد جستن از عقل حسابگر خويش ، مدنيت را بر مي گزيند يا آن كه نسبت به آن ، لا اقتضاست ؟ نوشتار حاضر ، كاوشي است در يافتن پاسخ پرسشهاي ياد شده و بررسي رهيافت پاره اي از حكماي يونان و اسلام در اين باب.

كليد واژگان : فلسفه سياسي ، مدنيت بالطبع ، طبيعت ، فطرت ، اضطرار ، انتخاب لالقتضا.

اشاره درباره مدني بالطبع بودن انسان و در اين كه چه نسبتي با مدنيت دارد ، چهار نظريه قابل طرح است :

1.                  انسان ، مدني بالطبع است .

2.                  انسان ، مستخدم بالطبع است و تنها از روي اضطرار و ناچاري به مدنيت واجتماع روي مي آورد .

3.                  انسان ، نسبت به مدنيت ، اقتضايي ندارد ( لا اقتضا ست ) . در واقع ، مدنيت انسان يك امر انتخابي است كه آدميان با پشتيباني خرد حسابگر خود بدان روي مي آورند .

4.                  انسان ، متمايل به اجتماع و مدنيت ايست .

عده زيادي از فلاسفه اصل مدني بودن انسان را در آثار مطرح كرده اند ، اما سخنان آنان در اين باب ، بسيار كلي و مبهم است و آراي بيشتر آنها با نظريه اضطرار مطابقت دارد . نوشته حاضر ، كوششي است در جمع آوري ، تبيين و ارزيابي آراي فلاسفه اسلامي در اين خصوص ، اصطلاح مدني بودن و اجتماعي بودن انسان و مقصود فلاسفه از اين اصل بيان شده است و سپس به تبيين آراي فلاسفه و كاوشي در اين زمينه پرداختيم .

معناي اصطلاحي مدني

در اصطلاح فلاسفه اسلامي ، “ مدني ” منسوب به مدينه و كنايه از اجتماع بشري است . خواجه نصير الدين طوسي در اين خصوص مي گويد : “ التمدن في اصطلاحهم هو هذا الاجتماع ” ¹ : تمدن در اصطلاح فلاسفه ،همان اجتماع بشري است . اين خلدون مي گويد : كلمه “ مدني ” منسوب به مدينه است و در نزد حكيمان ، كننايه از اجتماع بشري است .² ملاعبدالرزاق فياض لاهيجي مي گويد : و تمدن عبارت از آن اجتماع ، و مدينه عبارت از آن مكان باشد .³ بنابراين ، از مجموع سخنان فلاسفه اسلامي به اين نتيجه مي رسيم كه تمدن در لسان آنان به معناي اجتماع بشري است و سخن از مدني بودن انسان ، سخن از اجتماعي بودن آن است .

باري ، زندگي اجتماعي اين نيست كه گروهي از انسانها در كنار يكديگر و در يك منطقه زيست كنند ، بلكه زندگي اجتماعي بدان معني است كه ماهيت اجتماعي داشته باشد ؛ يعني بين افراد جامعه ، تعامل و همكاري وجود داشته باشد و بر اين اساس ، مدنيت و اجتماع ،جوامع كوچكي را كه داراي تعامل و همكاري مي باشد ، اما فاقد حكومت است نيز شامل مي شود .

اشاره اي به سير تاريخي بحث مدنيت بالطبع انسان اينان مساله كه آيا انسان ، مدني بالطبع است و در كل ، چه نسبتي با مدنيت دارد ، از دير باز ميان فلاسفه مطرح بوده است . آثاري كه از فلاسفه يونان به جا مانده است ، نشان مي دهد كه افلاطون و ارسطو از نخستين كساني بوده اند كه اين مساله را مطرح كرده اند . و اين سخن معروف كه “ انسان مدني بالطبع يا حيواني است سياسي ” از ارسطوست . لكن پيش از او ، افلاطون نيز در اين خصوص سخن گفته است كه سخنان آنان بعدا به طور مفصل ذكر خواهد شد .

بعد از ارسطو نيز اين مساله ميان فلاسفه غرب ، بخصوص ميان فلاسفه سياسي ـ مطرح بوده است ؛ مثلا توماس اكونياس قديس ( 1224 ـ 1274 ) در اين كه انسان بنا بر طبيعت خود ، موجودي اجتماعي و سياسي است ؛ با ارسطو هم عقيده بوده است . ولي هابز ( 1588 ـ 1679‌) اين اصل را به شدت انكار كرده است و توافق افراد بشر بر حكومت را كه صرفا از راه قرارداد به وجود آمده ، نه طبيعي ، كاملا مصنوعي مي داند .

از فلاسفه اسلامي ، معلم ثاني ـ ابونصر فارابي ـ شايد نخستين كسي است كه اين اصل را در بحث حكومت و سياست به صورت مستقل مطرح كرده است . پس از او شيخ الرئيس ـ هر چند به صورت غير مستقيم و براي اثبات شريعت ـ به اينن اصل پرداخته است . ابن رشد ،، ابنن خلدون ، امام فخر رازي و بعضي ديگر از متكلمان اسلامي نيز اين اصل را مورد بحث قرار داده اند كه نظريات آنان بعدا به تفصيل ذكر خواهد شد .

بررسي اجمالي معاني “ فطرت ” ؤ “ طبيعت ” و “ غريزه ” از آن جا كه در بررسي مساله مدنيت بالطبع ، با كلمه طبيعت نيز سرو كار داريم ، لازم است توضيح مختصري در معنايي آن و نيز تمايز ميان معناي طبيعت و دو واژه ديگر ؛ يعني فطرت و غريزه بيان شوود . هر چند كه يافتن معناي دقيق براي اين واژه ها و تمايز آنها از يكديگر دشوار است ؛ زيرا در مواردي ، فطرت و طبيعت را به يك معني به كار برده اند ، در عين حال ، مي شود از موارد استعمال آنها ، وجه اشتراك و وجه افتراق آنها را به دست آورد . وجه مشترك اين سه واژه اين است كه هر سه از امور تكويني است ، نه اكتسابي . اما وجه افتراق آنها اين است كه “ طبيعت ” ، بيشتر درباره بي جانها استعمال مي شود ؛ گرچه درباره جاندار هم به كار مي رود . به آن خصوصيتي كه در اشيا منشأ اثر خاصي مي شود ، طبيعت مي گويند .

“ غريزه ” از نظر مورد ، اخص از طبيعت است ؛ زيرا غريزه بيشتر درباره حيوانان و كمتر در مورد انسان به كار مي رود و درباره جمادات و نباتات به كار برده نشده است . اما “ فطرت ” نسبت به هر دو واژه اخص است ؛ زيرا تنها درباره انسان به كار برده مي شود . علاوه بر آن ، فطرت از غريزه ، آگاهانه تر و از مسائل ماوراي بعد حيواناي انسان است .⁴

كلمه “ طبيعت ” يكي از كلماتي است كه در ادوار مختلف تاريخي ، معاني متعددي به خود گرفته است و در لسان فلاسفه به كار برده شده است كه به برخي از آن معاني اشاره مي شود :

1.                  به معناي استعداد قوي در شيء.

2.                  براي تغيير و ثبات ذاتي .

3.                  به معناي مبدأ تغييرات در اشيا.

4.                  بر آنچه از ذات شيء ـ بدون رجوع به هيچ عامل خارجي ديگر ـ صادر شود ، طبيعت مطلقه گفته مي شود .

5.                  به معناي چيزي كه فاعل ، بدون تعليم به آن هدايت شود ، و معاني بسيار ديگر.⁵

بعضي معتقدند كه تمام معاني فلسفي اي كه اين لفظ دال بر آنهاست ، به اين معني بر مي گردد كه طبيعت عبارت است از نيروي پراكنده اي در اجسام كه هر موجودي مي تواند توسط آن ، به كمال طبيعي خود برسد .⁶

“ طبع ” عبارت است از هيأتي كه به واسطه آن ، نوع از انواع كامل گرددذ ؛ چه آن هيأت ، فعلي باشد يا انفعالي . گويا طبع ، اعم از طبيعت است ؛ زيرا مي شود چيزي از طبع باشد ، اما از طبيعت نباشد .

طبع عبارت است از سرشتي كه انسان بر آن آفريده شده است ( تعريفات جرجاني ) . يا مجموع استعدادهاي خلقي و رواني اي كه انسان متصف بدان است و مترداف خلق و طبيعت و سجيه است.⁷

مقصود فلاسفه از مدنيت بالطبع انسان با توجه به معاني اي كه براي طبيعت و طبع ذكر شد ، از جمله “ انسان ، مدني بالطبع است ” ، اين معني متبادر است كه سرشت آدمي ، وراي هر عامل ديگري ، مدني است ؛ يعني انسان ـ بما هو انسان ـ اجتماعي و مدني است . ليكن توجه حكماي اسلامي ، در اين جمله ، بيشتر به ضرورت و لزوم مدنيت و اجتماع است تا بالطبع بودن آن . انسانن مدني بالطبع است ، يعني اجتماع و مدنيت براي رسيدن به كمالات انساني ، امري لازم و ضروري است . دلايل ذيل ، اين گفته را تاييد ميكند.

1.                  عبدالرحمن بن خلدون مي گويد :

اجتماع نوع انسان و حكيمان اين معني را بدين سان تعبير مي كنند كه انسان داراي سرشت مدني است ؛ يعني ناگزير است اجتماعي تشكيل دهد كه در اصطلاح ايشان آن را مدنيت گويند و معناي عمران همين است .⁸

2.                  امام فخر رازي مي گويد :

امتياز انسان با حيووانات ديگر به اين است كه اگر انسان بخواهد به تنهايي و به دور از اجتماع زيست كند ، حسن معيشت وي تامين نخواهد گشت ، پس ناگزير با هم نوعان ديگر خود بايد همكاري داشته باشد تا با معاونت آنان حسن معيشت وي تامين و احتياج او رفع گردد و از همين روست كه انسان مدني بالطبع مي گردد .⁹

3.                  حكيم سبزواري در اين خصوص مي گويد :

“ انسان مدني بالطبع است ” يعني بايد اجتماع كنند در مدينه ها .¹⁰

4.                  علامه طباطبايي مي فرمايد :

غير ان الانسان لما وجد ساير الافراد من نوعه و هم امثاله يريدون منه ما يريده منهم صالحهم و رضي منه ان ينتفعوا منه وزان ما ينفع منهم و هذا حكمه بوجوب اتخاذ المدينه و الاجتماع التعاوني و يلزمه الحكم بلزوم استقرار الاجتماع بنحو ينال كل ذي حق حقه … فهذا الحكم اعني حكمه بالاجتماع المدني و العدل الاجتماعي انما هو حكم دعا اليه الاضطرار ،و لو لا اضطرار المذكور لم يقض به الانسان ابدا و هذا معني ما يقال “ ان الانسان مدني بالطبع ” و انه يحكم بالعدل الاجتماعي.¹¹

هر چند كه تبيين نظر علامه بعدا به تفصيل ذكر خواهد شد ، غرض از ذكر عبارت مذكور اين است كه مرحوم علامه تصريح نموده اند كه معناي اين كه انسان مدني بالطبع است و به لزوم عدل اجتماعي حكم مي كند ، ضرورت و لزوم اجتماع مدني و عدالت اجتماعي است كه بشر از رو آوردن به آن ناگزير است .    

اگر به عبارات گذشته نيك بينديشيم ، ترديدي باقي نخواهد ماند كه مراد حكما از جملله “ انسان مدني بالطبع است ” ضرورت و لزوم مدنيت است ¹² و از اين جهت ، اختلافي ميان آنان وجود ندارد و كمتر كسي ضرورت و لزوم مدنيت و اجتماع را براي بشر نمي پذيرد . اما اين كه مدنيت مقتضاي طبع آدمي است يا به حكم عقل و يا دقت است . بدين جهت ، نخست احتمالات معقول در مساله مدنيت انسان را مطرح مي كنيم ، سپس به داوري و ارزيابي آراي حكماي اسلامي در اين خصوص مي پردازيم كه سخنان آنان با كدام يك از تئوريهاي ذيل مطابقت دارد .

به طور كلي در مساله مدنيت انسان ، چهار نظريه قابل طرح است :

الفا ) مدنيت مقتضاي طبع انسان است ؛ يعني رد سرشت آدمي به دور از هر محرك ديگري ، اقتضاي مدنيت وجود دارد .

ب) انسان ، مستخدم بالطبع است و تنها از روي اضطرار و ناچاري به مدنيت و اجتماع روي مي آورد .

ج) انسان نسبت به مدنيت ، اقتضايي ندارد “ لااقتضاست ” و در واقع ، مدنيت انسان ، يك امر انتخابي است كه آدميان با پشتيباني خرد حسابگر خود بدان روي مي آورند .

د) انسان ، متمايل به اجتماع و مدنيت است .

طبق نظريه اول ، زندگي اجتماعي انسانها از قبيل زندگي خانوادگي زن و مرد است كه هر يك از زوجين به صورت يك جزء از كل در متن خلقت آفريده شده است و در نهاد هر كدام ، گرايش پيوستن به كل خود وجود دارد . مطابق نظريه دوم ، زندگي اجتماعي از قبيل همكاري دو كشور است كه خود را به تنهايي در مقابل دشمن مشترك ، زبون مي بينند و بناچار به همكاري و ارتباط با ديگران ، تن در مي دهند . نظريه سوم ، زندگي اجتماعي را از قبيل شركت دو سرمايه دار مي داند كه براي تحصيل سود بيشتر ،يك واحد صنعتي يا تجاري را به وجود مي آورند .¹³   

  نظريه افلاطون

افلاطون ( 427 ـ 347 پيش از ميلاد ) نخستين فيلسوف و متفكر دنياي باستان بود كه با روشي مشخص درباره سياست و حكومت سخن گفت . او راه نجات جامعه بشري را استمرارر يك حاكميت فلسفي مي دانست و بر اين باور بود كه يا حكيمان بايد زمامدار باشند و يا زمامداران بايد حكيم شوند .

روش افلاطون اين بود كه باورهاي فلسفي و دلايل خود را به صورت گفت و شنود و از دهان سقراط بيان كند . در خصوص مساله مدنيت و اجتماعي بودن انسان نيز همين روش را در پيش گرفته ، مي گويد :

گفتم به عقيده من ، علت احداث شهر اين است كه هيچ فردي براي خود كافي نيست ، بلكه به بسياري از چيزها نيازمند است . آيا به عقيده تو دليل ديگري براي احداث شهرهاست ؟ گفت نه ، هيچ نيست . گفتم يك احتياج باعث يم شود كه انساني ، انسان ديگر را با خود شريك كند ، سپس احتياج ديگري او را وادار مي كند كه با شخص ديگري بپيوندند و بدين طريق كثرت حوائج موجب مي شود كه عده زيادي نفوس در يك مرگز گرد آمده ، با هم معاشر شوند و به يكديگر كمك كنند و ما اين محل تجمع را شهر مي ناميم . گفتم اگر مردم با يكديگر معامله مي كنند ، مگر نه از اين جهت است كه نفع خود را در اين داد و ستد تشخيص داده اند ؟ گفت يقينا همين طور است .( آنگاه نيازمنديهاي مختلف انسان را بر شمرده ، هر يك از انسانها را فراهم كننده يكي از مايحتاج جامعه مي داند و مي گويد : ) گفتم : پس به حكم ضرورت ، شهر بايد از چهار ، پنج نفر تشكيل شود .¹⁴

آنچه از سخن افلاطون پيداست ، ضرورت تشكيل اجتماع و مدنيت است و به نظر وي ، محرك اصلي مدنيت انسان ، نيازمنديهاي او و دسترسي به منافع بيشتر و بهتر است و اين ، همان نظريه اضطرار است كه در واقع ، انسان مضطر به مدنيت و اجتماع است ، نه اين كه مدنيت مقتضاي طبع اولي آدمي باشد . ما از سخنان افلاطون چيزي نيافتيم كه انسان را مدني بالطبع بداند .

 بررسي نظريه افلاطون

درباره نظريه افلاطون بايد گفت كه هم مدعا و هم دليل وي ، هر دو شفاف و روشن است ؛ زيرا مدعاي او ضرورت و لزوم اجتماع و پيوستن انسان به مدينه است و دليل وي بر اين ادعا اين است كه انسان به تنهايي از عهده تامين نيازمنديهاي متعدد خويش بر نمي آيد و بدون پيوستن به مدينه ، به كمال مطلوب و نيز منافع بيشتر و بهتر دست نمي يازد . پس به حكم ضرورت ، شهر بايد تشكيل شود . و اين مطلبي معققول و منطقي است كه ابهامي در آن وجود ندارد .

نظريه ارسطو

ارسو ( 384 ـ 322 پيش از ميلاد ) از فلاسفه معروف يونان باستان است . وي در زميينه هاي مختلف ادبي ، فلسفي ، اخلاقي و سياسي ، آثار متعدد و مفيدي از خود به جاي گذاشته است و در واقع ، بشريت قرن بيستم هنوز از قبضه افكار ارسطويي رهايي نيافته است و كم نيستند دانشمنداني كه هنوز هم پاي بند باورههاي فلسفي اخلاقي و سياسي ارسطو هستند .

وي در خصوص مساله مدنيت انسان ، در دو اثر عمده خود ( سياست و اخلاق نيكو ماك ) سخن گفته و اين جمله معروف از اوست كه : “ انسان ،مدني بالطبع است ” .

هر چند كه ارسطو درمواردي اين جمله را به كار برده است ، اما مقصود او از اين سخن ، روشن نيست . از اين رو ما عبارات ارسطو را در اين خصوص گرد آورده ايم تا شايد با نظر ژرفي در آن ، به مقصود وي دست يابيم .

او مي گويد :

شهر { نقطه كمال و } غايت جوامع ديگر است و طبيعت هر چيز در كمال آن است . از اين رو هر گاه چيزي ـ خواه آدمي باشد و خواه اسب و خواه خانواده ـ به مرحله كمال رسد ، مي گوييم كه آن چيز ، طبيعي است . وانگهي ، غايتي كه هر چيز به سبب آن وجود دارد ، يا علت غائي ، برترين خير آن است و اتكا به ذات ، غايت و برترين خير است . از اين جا آشكار مي شود كه شهر ، پديده اي طبيعي است و …

و انسان به حكم طبيعت ، حيواني اجتماعي است و آن كس كه از روي طبع و نه بر اثر تصادف ، بي وطن است ، موجودي يا فروتر از آدمي است يا برتر از او . همچنان كه مي دانيم شهر ، نوع اجتماع است … آن جامعه اي كه بالاتر از همه و فراگيرنده همه جوامع ديگر است ،خير برين را مي جويد و ( اين گونه ) جامعه است كه شهر يا اجتماع سياسي نام دارد … بدين گونه ،مي بينيم كه شهر ، طبعا مقدم بر فرد است ؛ زيرا افراد چون نمي توانندد به تنهايي نيازهاي خويش را برآورند ، ناگزير بايد به كل شهر بپيوندند ؛ همچنانكه هر جزء ديگري به كل خويش مي پيوندد.  

آن كس كه نمي تواند با ديگران زيست كند و يا چندان به ذات خويش متكي است كه نياز به همزيستي با ديگران ندارد ، عضو شهر نيست ، و از اين رو بايد يا دد باشد ، يا خدا بدين سبب ، انگيزه اي در همه آدميان نهفته است تا بدين گونه با هم اجتماع كنند .¹⁵

هر چند كه ارسطو در عبارت مذكور ، مي گويد : “ انسان به حكم طبيعت حيواني ، اجتماعي است ” و حداقل در دو مورد از كتاب اخلاق نيكوماك نيز همين سخن را تكرار نموده كه : “ انسان به مقتضاي طبيعتش مخلوقي اجتماعي است ” ¹⁶ و “ در واقع ، انسان مخلوقي است سياسي و طبيعتا براي زندگي در اجتماع آفريده شده است ” ¹⁷ ، لكن با توجه به صدور و ذيل عبارت فوق و نيز سخنن ديگر وي در اخلاق نيكوماك ، مقصود ارسطو از اين جملات روشن نيست كه آيا او انسان را مدني بالطبع مي داند يا وي هم مثل فلاسفه اسلامي ، مقصودش از اين جملات ، ضرورت و لزوم مدنيت است ؟

از دليلي كه در آغاز سخن او آمده است ، چنين به دست مي آيد كه مقصود وي ، مدني بالطبع

بودن انسان است ؛ زيرا مي گويد : “ طبيعت هر چيز ، كمال آن است و هر چيزي به كمال برسد ، مي گوييم آن چيز ، طبيعي است . پس از اين جا معلوم مي شود كه انسان به حكم طبيعت ، حيواني اجتماعي است .” اما ذيل گفتارش كه مي گويد : “ زيرا افراد ، چون نمي توانند به تنهايي نيازهاي خويش را برآورند ، نناگزير بايد به كل شهر بپيوندند ” ، مطابق نظريه اضطرار است .

او در جاي ديگري اين مطلب را با صراحت بيشتري بيان كرده ، مي گويد :

به نظر ، همه جماعات ، اجزايي هستند از جامعه مدني ، در واقع ، مردم با همديگر به خاطر نفع و تامين آنچه براي زندگي ضروري است ، جمه مي شوند . به نظر ، اجتماع سياسي از آغاز بر اساس همين ضرورت مفيد به وجود آمده و به اتكاي همان نيز دوام يافته است .¹⁸

از اين گذشته ، دليلي كه وي آورده است نيز با ضرورت سازگار است ؛ چون تحصيل كمال ، ضرورتي را ايجاد مي كند كه انسانها احساس مي كنند و بر اساس آن ، ناگزير به سوي اجتماع روي مي آورند .

بررسي نظريه ارسطو

چنان كه قبلا ذكر شد ، معناي سخن ارسطو ، بخصوصص جمله معروف او كه مي گويد : “ انسان ، مدني بالطبع است ” روشن نيست و از اين رو مدعا و دليل او ـ هر دو ـ مبهم است . بنابراين ، اگر مقصود وي همان ضرورت و لزوم مدينه و اجتماع انساني باشد ـ همچنان كه دليل او همين معني را مي رساند ـ نظر وي همان نظر افلاطون و مطابق باا نظريه اضطرار است و اگر ارسطو واقعا در پي اثبات مدني بودن بالطبع انسان به معناي واقعي آن بوده باشد ، هيچ دليل منطقي اي مبني بر اين كه انسان طبيعتا حيوان اجتماعي و طالب زيستن در جامعه مدني است ، وجود ندارد . ممكن است به عكس ، ادعا شود كه انسان مستخدم بالطبع است ، نه مدني بالطبع ؛ چنان كه بعضي از فلاسفه ، همين ادعا را كرده اند و دلايلي چند براي اثبات آن آورده اند كه در آينده به آن اشاره خواهد شد . 

نظريه معلم ثاني ، ابونصر فارابي

هر چند كه بعضي به فارابي ( 259 ـ 339 ق) نسبت مي دهند كه وي معتقد است : “ زيست در جامعه ، مفطور انسان است ” ¹⁹ ، اگر به سخنان فارابي دقت شود ، معلوم مي شود كه وي انسان را محتاج بالطبع مي داند ، نه مدني بالطبع . عبارت وي در اين خصوص چنين است :

و هر يك از آدميان بر سرشت و طبيعتي آفريده شده اند كه هم در قوام وجودي خود و هم در نيل و وصول به برترين كمالات ممكن خود ، محتاج به امور بسيارند كه هر يك به تنهايي نتواند متكفل انجام آن امور باشد ، بلكه در انجام آن ، احتياج به گروه بود كه هر يك از آنها متكفل انجام امري از مايحتاج آن بود و هر يك از افراد انسان نسبت به هر يك از افراد ديگر ، بدين حال و وضع بود . و بدين سبب است كه براي هيچ فردي از افراد انسان ، وصول بدان كمالي كه فطرت طبيعي براي او نهاده است ، ممكن نبود مگر به واسطه اجتماع ، اجتماعات و تجمع گروههاي بسيار كه ياري دهنده يكديگر باشند … تا بدين وسيله همه آنچه جمله آن جماعت براي آن قيام كرده و كاري انجام داده اند ، گرد آيد تا براي هر يك از افراد ، همه مايحتاج او كه هم در قوام وجودي و حيات طبيعي بدان محتاج بود و هم در وصول به كمال ، فراهم شود .²⁰

صريح سخن فارابي اين است كه شالوده مدنيت انسان را نيازمندي آنان به يكديگر و تامين آن نيازها تشكيل مي دهد . به عقيده او ، احتياج در سرشت آدمي نهفته است و انسان به گونه اي خلق شده است كه هم در امور معيشت خود و هم در رسيدن به كمال ، محتاج ديگران است و از همين روو ، مدنيت و اجتماع ، براي انسان ، امري ضروري و لازم است . بنابراين ، رأي فارابي در اين مساله با نظريه اضطرار مطابقت دارد ؛ يعني انسان از روي اضطرار و ناچاري رو به مدنيت مي آورد .

فارابي در جاي ديگر مي گويد :

هر انساني ، در هرر چه بخواهد ، طبيعتا به انسانهاي ديگر وابسته است . پس مجبور است با نوع خود ، همنشيني وهمكاري داشته باشد و به همين دليل او را حيوان اجتماعي يا سياسي مي نامند.²¹

  چنان كه ملاحظه مي شود ، آنچه فارابي آن را براي انسان ، بالطبع مي داند ، نيازمندي و وابستگي افراد انسان به يكديگر است ، نه مدنيت او . مدنيت واجتماعي بودن انسان ، از روي اضطرار و ناچاري است .

نظريه شيخ الرئيس

شيخ الرئيس ـ ابوعلي حسين بن عبدالله بن سينا ( 370 ـ 428 ق) ـ حداقل در سه اثر عمده خود : الهيات شفا ، الاشارات و التنبيهات و النجاه ، مساله مدنيت انسان را براي اثبات نبوت و شريعت مطرح كرده است كه عبارات وي در هر سه كتاب ، تفاوت چنداني ندارد .

شيخ در اشارات و تنبيهات مي گويد :

لما لم يكن الانسان بحيث يستقل وحده بامر نفسه ، الا بمشاركه آخر من بني جنسه و بمعاوضه و معارضه تجريان بينهما ، يفرغ كل واحد منهما لصاحبه عن مهم ، لو تولاه نفسه لازدحم علي الواحد كثير مما يتعسر ان امكن ـ وجب ان يكون بين الناس معامله و عدل.²²

 حاصل سخن شيخ دو مطلب است :

الف ) انسان به تنهايي از عهده امور معيشت خود بر نمي آيد ؛ زيرا انسان در حياتش به امور زيادي محتاج است كه اگر بخواهد همه اين امور را خود به تنهايي متكفل باشد ، ازدحام امور كثير بر واحد لازم مي آيد كه بر فرض امكان آن ، متعسر است .

ب) انسان با تعامل و همكاري همنوعانش ، مي تواند امور معيشت خود راتامين كند .

پس اجتماع و نيز عدلي كه پايه و قوام اجتماع است . ضروري و لازم است .

بنابراين ، نظريه شيخ الرئيس نيز با نظريه اضطرار مطابقت داد و به عقيده شيخ انسان ، مضطر به اجتماع است . در واقع  محرك مدنيت انسان ، احتايج اوست : چون انسان ، بالطبع محتاج است و سرشت و خلقت او به گونه اي است كه به امور زيادي وابسته است ، ناگزير بايد رو به اجتماع و مدنيت بياورد تا با معاونت همنوعانش مايحتاج خود را فراهم كند .

سخن شيخ در شفا و النجاه صراحت بيشتري دارد كه انسان مضطر به عقد مدن و اجتماعات است :

واضح است كه تفاوت انسان با حيوانات ديگر به اين است كه انسان نمي تواند به تنهايي و بدون معاونت ديگران ، متكفل تدبير امور و رفع نيازمنديهاي خود باشد و ناگزير بايد در اين امور به ساير همنوعان خود اكتفا كند و خود نيز متكفل رفع نيازمنديهاي ديگران باشد و به همين سبب كه انسان به تنهايي نمي تواند از عهده معيشت خود برآيد ، مضطر است به عقد مدن و اجتماعات تن در دهد .²³

خواجه نصير الدين طوسي در توضيح عبارت شيخ مي گويد :

فاذن الانسان بالطبع محتاج في تعيشه الي الجتماع مود الي صلاح حاله .²⁴

و اين سخن ، مويد اين مطلب است كه شيخ الرئيس ، انسان را محتاج بالطبع مي داند و معتقد است كه در واقع ،ناچاري و اضطرار است كه انسان را به مدني بودن وا مي دارد.

نظريه اين خلدون

حقيقت اين است كه اساس سخنان فلاسفه بزرگ اسلامي در اين مساله ، سخن ارسطوست كه فلاسفه اسلامي ، آن را يكي پس از ديگري ذكر كرده و پذيرفته اند . اين خلدون ( 732ـ 808 ه.ق) كه خود از اكابر علم عمران يا علم الاجتماع در ميان مسلمانان است نيز ، اجتماع نوع انساني را ضروري دانسته ، مي گويد :

الاوليي في ان الاجتماع الانساني ضروري و يعبر الحكما عن هذا بقولهم “الانسان مدني بالطبع ” اي لابد له من الاججتماع الذي هو المدينه في اصطلاحهم و هو معني العمران و بيانه ان الله سبحانه خلق الانسان و ركبه علي صوره لا يصح حياتهاو بقائها الا بالغذاء و هداه الي التماسه بفطرته … الا ان قدره الواحد من البشر قاصر عن تحصيل حاجته .. فلابدد في ذلك كله من التعاون عليه بابناء جنسه … فاذن هذا الاجتماع ضروري للنوع الانساني .²⁵

چنان كه ملاحظه مي شود . هم ابنن خلدون بر ضرورت و لزوم اجتماع است و دليلي كه وي در اين عبارت آورده ، دليل بر ضرورت و لزوم اجتماعاست ، نه بالطبع بودن آن . او مي گويد:

اجتماع انساني ، ضروري است و حكيمان از همين ضرورت اجتماع به اين كه “ انسان مدني بالطبع است ” تعبير نموده اند ؛ يعني انسان ناگزير از اجتماع است ؛ اجتماعي كه در اصطلاح حكما همان “مدينه ” است و آن هم معناي غمران مي باشد ودليل ضروري بدون اجتماع ، اين است كه خداي سبحان ، انسان را آفريده و او را به صورتي تركيب كرد كه زندگاني و بقايش ، بي تغذيه ميسر نيست و او را به جستن غذا به فطرت رهبري كرد و چون انسان به تنهايي از به دست آوردن نيازمنديهاي خود قاصر است ، پس ناگزير در كليه نيازمنديهاي زندگي خود ، همواره با همنوعان ديگرش راه همكاري و تعامل را پيش مي گيرد .بنابراين ، اجتماع براي انسان ، اجتناب ناپذير و ضروري است . او در جاي ديگر مي گويد :

در كتب حكما گفتار ايشان را در اين باره شنيده اي كه مي گويند : “ انسان ، طبعا مدني است ”.آنها اين گفته را در اثبات نبوت و جز آن ياد مي كنند و كلمه “ مدني ” منسوب به مدينه ( شهر ) است و در نزد حكما كنايه از اجتماع بشري است و معناي گفتار مزبور اين است كه زندگاني بشر به طور انفرادي امكان پذير نيست و وجود او جز در پرتو هم جنسانش به كمال نمي رسد ؛ زيرا بشر بدين سان ناتوان آفريده شده كه قادر نيست به تنهايي وجوود و زندگاني خود را به مرحله كمال برساند . از اين روي ، وي طبيعتا در كليه نيازمنديهاي زندگي خود ، همواره محتاج به همكاري و معاونت است .²⁶ 

او در بخش ديگري از كتابش مي گويد :

سلطنت براي انسان ،منصبي طبيعي است ؛ زيرا در فصول پيش ثابت كرديم كه بشر نمي تواند به زندگاني و موجوديت خود ادامه دهد ، مگر در پرتو اجتماع و تعاون براي به دست آوردن روزي و ديگر ضروريات خويش . و هر گاه براي انسان ، اجتماع حاصل آيد ، ضرورت اقتضا مي كند كه با يكديگر روابط برقرار سازند و نيازمنديهاي خويش را برآ‎ورند وبر حسب آن كه در طبيعت حيواني انسان ، ستمگري و تجاوز به يكديگر سرشته است ، ناگزير ، هر يك به ديگري دست درازي مي كند تا حاجات خود را به زور از وي بستاند وديگري به مقتضاي خشم و نام و ننگ و اقتضاي نيروي بشري ، او را باز مي دارد .²⁷ 

اين سخن وي كه ميگويد : “ طبيعت حيواني انسان ، با ستمگري و تجاوز سرشته است ” صراحت دارد كه طبع حيواني انسان ، نه تنها اقتضاي مدنيت ندارد ، بلكه به عكس ، با ستمگري و تجاوز سرشته است .

نظريه فخر رازي

فخر رازي كه با افكار شيخ الرئيس مأنوس است ، در مساله مدنيت انسان ، همان نظريه شيخ را برگزيده است و مي گويد :

امتياز انسان از ساير حيوانات ، به اين است كه حسن معيشت وي به تنهايي تامين نمي گردد و ناگزير افراد ديگري باشد كه او را در تامين معيشت ياري دهند و به همين سبب ، انسان ، مدني بالطبع مي گردد ،در صورتي كه بدويهاي غير مدني ، اخلاقشانن شباهت به اخلاق انسانهاي كامل ندارد . بنابراين ، اجتماع و اجراي عدالت بين افراد انسان ، ضروري و اجتناب ناپذير است .²⁸

بنابراين ،اما فخر رازي نيز مانند شيخ الرئيس و ابن خلدون ، اجتماع و مدنيت را براي انسان ، ضروري مي داند و محرك آن را نيازمنديهاي انسان مي داند .

نظريه علامه طباطبايي

علامه طباطبايي در آثار متعددش ، مساله مدنيت و اجتماع را مطرح كرده است ، ولي گفتار او در اين خصوص ، خالي ازابهام نيست و از ظاهر سخنان وي ، دو نظريه به ظاهر متفاوت به دست مي آيد . در بعضي موارد . سخن از فطري بودن مدنيت به ميان مي آورد و در موارد ديگر ، پاي استخدام و مستخدم بالطبع بودن انسان را به ميان مي كشد . از اين رو ، ماناچاريم سخنان استاد فقيد را قدري با تفصيل ذكر كنيم و مورد ملاحظه و بررسي قرار دهيم .

علامه در تفسير الميزان در ادامه تفسير آيه شريفه 213 سوره بقره مي گويد :

اين آيه ، علت تشريع دين و تكليف كردن انسان به آن و سبب اختلافاتي  را كه در آن واقع شده است ، شرح مي دهد ؛ به اين بيان كه : افراد انسان كه به حسب فطرت ،مدني و اجتماعي اند ، در آغاز اجتماع به صورت گروه واحدي بودند .²⁹ 

در جاي ديگر مي گويد :

در اين حقيقت ترديدي نيست كه انسان ، نوعي است كه در همه شوون زندگي خود ، مدني و اجتماعي است و ساختمان وجودي سر تا پا احتياج انسان ،و همچنين تاريخ ـ گذشتگان ـ تا آن جا كه در دست است ،و همچنين آزمايش افراد و طبقات نسل حاضر ، بدين حقيقت گواهي مي دهند.³⁰ 

در بخش ديگري از تفسير الميزان مي فرمايد :

اجتماعي بودن انسان ، از مطالبي است كه اثبات آن ، احتياج به بحث زيادي ندارد ؛ چه اين كه خاصه اجتماعي بدون ، از فطريات هر فرد است . تاريخ و همچنين آثار باستاني اي كه از قرونو اعصار گذشته حكايت مي كند ، چنين نشان مي دهد كه انسان هميشه در اجتماع و به طور دسته جمعي زندگي مي كرده و قرآن در بسياري از آيات خود ، باا بهترين روش ، از اين موضوع خبر داده است . در يك جا فرموده : “ يا ايها الناس انا خلقناكم من ذكر وانثي و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا ” ( حجرات /13) و در جاي ديگر مي فرمايد : “ نحن قسمنا بينهم معيشتهم في الحيوه الدنيا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات ليتخذ بعضهم بعضا سخريا ” ( زخرف /32) و مي فرمايد : “ بعضكم من بعض ” ( آل عمران / 195 ) و باز مي فرمايد : “ و هو الذي خلق من الماء بشرا فجعله نسبا و صهرا ” ( فرقان / 54 ) و غير اينها از آيات .³¹

چنان كه ملاحظه شد ، مرحوم علامه در اين بخش از سخنانش ، با صراحت مي فرمايد : انسان در همه شوون زنندگي خود، مدني و اجتماعي است و خخاصه اجتماعي بودن ، از فطريات هر فرد است و بالاتر از اين ، براي اين مدعا ، به آيات قرآن ، تاريخ گذشتگگان و آزمايش افراد و طبقات نسل حاضر استدلال كرده است ، هر چند كه تقرير استدلال به آيات مذكور ،بيان نشده است .³²

ولي در جاي ديگر ، پاي استخدام و اضطرار را به ميان مي آورد و مي گويد :

از جمله اين افكار و تصديقات انسان به اين معني است كه واجب است هر چيزي را كه در طريق كمال او موثر است ، استخدام كند و به همين جهت است كه از ماده اين عالم شروع كرده ، در آن تصرفمي كند . و با زبه همين جهت ، انسان شروع مي كند به تصرف در گياهان. و باز به همين منظور ، در انواع حيوانات تصرفاتي انجام مي دهد و به استثمار حيوانات هم اكتفا ننموده ، دست به استخدام همنوع خود ميزند و به هر طريقي كه برايش ممكن باشد ،آنان را به خدمت مي گيرد.³³ 

از اين بيان ، چنين استقاده مي شود كه انسان ، مستخدم بالطبع است ، نه مدني بالطبع .³⁴

علامه در جاي ديگر مي فرمايد :

پس اين حكم ؛ يعني حكم بشر به اجتماع مدني و عدل اجتماعي ،حكمي است كه اضطرار ، بشر را مجبور به پذيرش آن كرد ؛ چون اگر اضطرار نبود ، هرگز هيچ انساني حاضر نمي شد دامنه اختيار و آزادي خود را محدود كند و اين ، معناي آن عبارت معروف است كه مي گويد : “ الانسان مدني الطبع ” و همچنين ، معناي اين كه مي گويد: “ انسان به عدل اجتماعي حكم ميكند ” همين است و خلاصه در هر دو قضيه ، اضطرار ، او را وادار كرده است كه مدنيت و زندگي اجتماعي و دنبالش ، عدل اجتماعي را بپذيرد . ³⁵

در ادامه بحث ، مرحوم علامه براي اين مدعا كه “ حكم بشر به اجتماع مدني و عدل اجتماعي ، حكمي از روي اضطرار و ناچاري است ” ، به دليل عقلي و نقلي استدلال مي كند و مي گويد :

اين معني ، از كلام خداي تعالي نيز استفاده مي شود : 1. “انه كان ظلوما جهولا ” ^36‑  ؛ 2. “ خلق الإنسان هلوعا ” ³⁷ ؛ 3. “ ان الانسان لظوم كفار” ³⁸ ؛ 4. “ ان الإنسان ليطغي أن رأه استغني ” ³⁹ . و اگر عدل اجتماعي اقتضاي اوليه طبيعت انسان بود ، بايد عدالت اجتماعي در شوون اجتماعات غالب مي بود … در حالي كه مي بينيم دائما بر خلاف اين در جريان است .⁴⁰

بررسي نظريه علامه

با دقت در سخنان مرحوم علامه ، اين پرسش در ذهن ايجاد مي شود كه وي در يك جا مي گويد : “ خاصه اجتماعي ، از فطريات انسان است ” ⁴¹  ودر جاي ديگر مي فرمايد : “ اگر اضطرار نبود ، هرگز هيچ انساني حاضر نمي شد دامنه اختيار و آزادي خود را محدود كند .” ⁴² و براي هر دو مطلب ،استدلال عقلي و نقلي مي آورد . آيا اين دومطلب ، تنافي ندارد ؟

با تامل بيشتر ، آشكار خواهد شد كه تنافيي در سخن او وجود ندارد ؛ زيرا وي همانند ساير حكما ، جمله معروف “ الانسان مدني الطبع ” را به معناي ضرورت و لزوم مدنيت و اجتماع مي گيرد و مي گويد :‌“ هذا معني ما يقال ان الإنسان مدني بالطبع ” ؛ يعني اين كه انسان از رو آوردن به اجتماع ، ناگزير است ، معناي مدني بودن بالطبع انسان است . و اين سخن با گفتار ساير حكما در اين خصوص ، تفاوتي ندارد ؛ زيرا آنان نيز مدنيت بالطبع را به همين معني گرفته اند و نيز علامه در اين كه محرك اجتماع و مدنيت در انسان ، اضطرار است ، با آنها اختلافي ندارد ؛ جز اين كه علامه ريشه اضطرار را در اين مي بيند كه انسان ، مستخدم بالطبع است و همين استخدام است كه او ار به اجتماع و مدنيت مجبور مي كند ، ليكن حكماي ديگر ، ريشه اضطرار را در احتياج مي بينند .

به سخن ديگر ، اگر مرحوم علامه چنين مي گفت كه انسان ، هم مستخدم بالطبع است و هم مدني و اجتماعي بالطبع ، سخن او خالي از تنافي نبود ؛ زيرا طبع آدمي نمي تواند دو اقتضاي متضاد داشته باشد ، ليكن مرحوم علامه ، استخدام را مستند به طبع و خاصه اجتماعي بودن ، و مدنيت را مستند به فطرت و عقل مي داند . به اين معني كه انسان تا در بند طبع حيواني و تابع شهرت و غضب است ، جز به استخدام ديگران نمي انديشد . او در اين مقام ، هلوع ، حريص و ستم پيشه است ، ولي هنگامي كه چشم بصيرت را باز مي كند و به عاقبت تبعيت از هوا مي نگرد ، به حكم وداوري خرد ، لزوم تعاون و همكاري با ديگران را در مي يابد . بنابراين ، حاصل نظريه علامه طباطبايي در خصوص مساله مدنيت انسان ، اين است كه انسان ، مستخدم بالطبع و متمدن بالفطره است . 

اما دلالت آياتي كه وي از آنها براي فطري بودن خاصه اجتماعي بودن انسان استفاده مي برد ؛ بر اين مدعا روشن نيست و شگفت اين كه ايشان نه در اين جا و نه در تفسير آيات مذكور در محل خود ، به تقرير استدلال نپرداخته است كه چگونه آيات مذكور ، بر فطري بودن اجتماع دلالت دارد؟  و ما از مفسران معاصري كه نوعا به مسائل اجتماعي مي پردازند نيز كسي را موافق با تفسير مرحوم علامه نيافتيم .

نظريه استاد مرتضي مطهري

نظر مرحوم شهيد مطهري در اين خصوص ، اين است كه اجتماعي بودن انسان ، در متن خلقت و آفرينش او پي ريزي شده است . وي با استناد به آيات ذيل ، چنين نتيجه مي گيرد كه زندگي اجتماعي انسان ، امري طبيعي است ؛ نه صرفا قرارداري و انتخابي و نه اضطراري و تحميلي :

1.                  “ يا ايها الناس إنا خلقناكم منذكر و أنثي و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا إن أكرمكم عندالله أتقيكم ” ⁴³

ايشان مي فرمايند : در اين آيه كريمه ، ضمن يك دستور اخلاقي ،، به فلسفه آفرينش خاص انسان اشاره مي شود كه انتساب به شعبه ها و قبيله ها ، حكمت و غايت طبيعي دارد و آن ، تفاوت و بازشناسي افراد از يكديگر است ـ كه شرط لاينفك زندگي اجتماعي است ـ نه تفاخر ومايه برتري شمردنها .

2 “ أهم يقسمون رحمه ربك نحن قسمنا بينهم معيشتهم في الحيوه الدنيا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات ليتخذ بعضا سخريا و رحمه خير مما يجمعون ” ⁴⁴

آيا آنها ياد فضل و رحمت خداي تو را تقسيم كنند ؟ ( هرگز ) در صورتي كه ما خود معاش و روزي آنها را در حيات آنها تقسيم كرده ايم و بعضي را بر بعض ( به مال و جاه دنيوي ) برتري داده ايم تا بعضي از مردم ( به ثروت ) بعض ديگر را مسخر خدمت كنند و رحمت خدا از آنچه جمع مي كنند ، بسي بهتر است . 

شهيد مطهري در تقرير استدلال به اين آيه شريفه ، مي گويد :

مفاد اين آيه كريمه اين است كه انسانها از نظر امكانات و استعدادها ، يكسان و همانند آفريده نشده اند ، كه اگر چنين آفريده شده بودند ، هر كس همان را داشت كه ديگري دارد و همان را فاقد بود كه ديگري فاقد است و طبعا نياز متقابل و متبادلي در كار نبود . خداوند ، انسانها را از نظر استعدادها و امكانات جسمي ، روحي ، عقلي و عاطفي ، مختلف و متفاوت آفريده است … و بدين وسيله ، همه را بالطبع نيازمند به هم و مايل به پيوستن به هم قرار داده و زمينه زندگي به هم پيوسته اجتماعي را فراهم نموده است . اين آيه كريمه نيز دلالت دارد بر اين كه زندگي اجتماعي انسان ، امري طبيعي است . نه صرفا قراردادي انتخابي و نه اضطراري و تحميلي .⁴⁵

3                   .“ و هو الذي خلق من الماء بشرا نسبا و صهرا و كان ربك قديرا ” ⁴⁶

   و او خدايي است كه از آب ( نطفه ) بشر را آفريده و بين آنها خويشي نسب و بستگي ازدواج قرار داد و خداي تو بر هر چيز قادر است .

اين آيه نيز روابط نسبي و سبب را كه مايه پيوند افراد با يكديگر و پايه بازشناسي آنها از يكديگر است ، به عنوان طرحي كه در متن خلقت براي حكمت و غايتي كلي قرار داده شده ، عنوان فرموده است .

بررسي نظريه استاد مطهري

دلالت آيه شريفه اول بر طبعي بودن اجتماع ، روشن نيست ،اما بياني كه استاد در تقرير استدلال به آيه دوم دارد ، خلاف مدعا را ثابت مي كند ؛ زيرا آنچه اولا و بالذات ، فطري است ، نياز به يكديگر است . پس باز هم ضرورت و ناچاري است كه انسانها را به مدنيت و اجتماع مي كشاند . نه فطرت و طبيعت . و شگفت اين كه استاد شهيد ،خود ابتدا اذعان مي كند كه خداي سبحان بدين وسيله همه را بالطبع نيازمند به هم قرار داده است ، اما نتيجه اي كه مي گيرد ، طبيعي بودن اجتماعي است ، نه اضطراري بودن آن .

خلاصه و نتيجه

الف ) معناي مدنيت بالطبع انسان نزد حكما ، ضرورت و لزوم مدنيت و اجتماع انساني است ؛ هر چند كه اراده نمودن اين معني از جمله “ انسان ، مدني بالطبع اسست ” ، خالي از مسامحه نيست . چه اين كه آنچه متبادر از اين جمله و با قيد “ بالطبع ” است ، اين است كه انسان ، وراي هر عامل خارج از خود و بما هو انسان ، اقتضاي اولي آن مدنيت است ، نه ضرورت و لزوم مدنيت .

ب) همه حكما در اصل ضرورت و لزوم مدنيت و اجتماع براي انسان ، متفقند و اين سخني است كه ابهامي در آن نيست ؛ چه اين كه به فعليت رساندن استعدادهاي مختلف انسان و به دست آوردن كمالات مطلوب ، بدون پيوستن به اجتماع ، مقدور نيست .

ج) بيشتر سخنان حكما با تئوري اضطرار ( از چهار تئوري اي كه در آغاز اين نوشتار مطرح شد ) مطابقت داشت . هر چند كه با تئوري سوم كه مدنيت انسان را امري انتخابي دانسته است و آن را مستند به داوري عقل مي داند ، غير قابل تطبيق است ؛ زيرا به نظر بيشتر حكما ، آنچه موجب پيدايش اجتماع مدني انسان شده است ، نيازمندي انسان و دليل عقلاني براي بقا و كمال آن است . در واقع ، محرك مدنيت انساني ، نيازمندي و عقل است .

د) آنچه از ميان اين نظريه ها ، بيشتر قابل تاييد است ، همان نظريه مشهور است كه مي گويد : مدنيت انسان ، مستند به عقل و نيازمندي انسان است . چه اين كه جاندار خردمند ، از جانداراني است كه با بايستهاي كارها و نيازهاي خود دست نخواهد يافت و به شايستگيها و برتريهايي كه در خود اوست ، نخواهد رسيد ، مگر با رو آوردن به اجتماع و مدنيت .

ه ) بحث مدنيت انسان ، با اين كه بيشتر ، يك بحث علمي است ، در ( فلسفه سياسي ) نتايج و ثمراتي نيز بر آن مترتب مي شود كه از آن جمله است :

اگر مدنيت بالطبع انسان ثابت گردد ، ديگر براي تاسيس جامعه ، احتياج به قرارداد نيست و افراد انسان ، بي اين كه ابتدا قراردادي با هم داشته باشند ، به صورت طبيعي با هم تعاون و همكاري مي نماينند و به اين صورت ، اجتماع انسان شكل مي گيرد .اما كساني كه در فلسفه سياسي ، مخالف نظريه بالطبع بودن مدنيت و اجتماعند ، حتي تكشل اجتماع را محتاج به قرارداد مي دانند ؛ يعني اين گروه ، هم باري تشكيل دادن اجتماع و هم براي تشكيل حكومت ، قرارداد را ضروري مي دانند .

ثمره دوم كه از بحث مدنيت بالطبع گرفته شده ، مساله اثبات نبوت و شريعت است . به اين معني كه فلاسفه اسلامي ،بحث مدنيت بالطبع را از مقدمات اثبات شريعت و نبوت قرارداده اند و مي گويند : وقتي مدنيت انسان به اثبات رسيد و روشن شد كه انسان به گونه اي آفريده شده است كه به تنهايي از عهده تامين امور معيشتي خود بر نمي آيد و اگر بخواهد به تنهايي زندگي كند ، نمي تواند باقي بماند ، ناگزير بايد به تعامل و همكاري با ساير همنوعانش تن در دهد و رو به اجتماع بياورد .

از جانب ديگر ، همچنان كه ضرورت و لزوم اجتماع براي انسان اثبات گرديد ، وجود قوانيت و مقنن نيز امري ضروري و لازم است . قوانيني كه براي مصالح اجتماع وضع مي گردد و اداره كننده و برپادارنده آن است و انسان مقنني كه بر احوال و افعال آدميان دارد و صلاح و فساد آنان را به خوبي مي داند وبا صدق گفتار و حسن كردارد و در دست داشتن “ معجزه ” ، بر ساير انسانها برتري دارد . چنين انساني ، نبي ، و قوانيني كه او مي آورد ، شريعت است .

اين ثمره ، قطع نظر از اشكالهايي كه بر آن وارد شده . بر آن تفسيري كه در اين نوشتار از مدنيت بالطبع انسان گرديد نيز مترتب است . 

زير نويس :

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 1. شرح الاشارات و التنبيهات ، چاپ بيروت ، ج4 ، ص 61.

2. مقدمه ابن خلدون ، ترجمه محمد پروين گنابادي ، ج2 ، ص 844.

3. گوهر مرداد ،چاپ 1372 ، ص 360.

4. مرتضي مطهري ، مقدمه اي بر جهان بيني اسلامي ( از مجموعه آثار ) ، ج3 ، ص263.

5.                  قسم الكلام في مجمع البحوث الاسلاميه ، شرح المصطلحات الفلسفيه ، ص 192 .

6.                  الحدود لابن سينا ، ص 22 . ( بهنقل از شرح الصطلحات الفلسفيه )

7.                  دكتر جميل صليبا ، فرهنگ فلسفي ، ص 442.

8.                  مقدمه ابن خلدون ،چاپ بغداد ، ج1 ، ص 41.

9.                  المباحث المشرققيه ، چاپ بيروت ، ج2 ، ص 555.

10.              حاج ملاهادي سبزواري ، رسائل حكيم سبزواري ،چاپ جديد ، 1370 ،ص 215.

11.              سيد محمد حسين طباطبايي ، تفسير الميزان ، ج2 ، ص 117.

12.              اراده نمودن اين معني از جمله “ انسان مدني بالطبع است ” خالي از مسامحه نيست گ زيرا متبادر از آن اين است كه طبيعت آدمي مقتضي مدنيت است و اين غير از لزوم و ضرورت اجتماع است .

13.              مرتضي مطهري ،مقدمه اي بر جهان بيني اسلامي . ص 314 ـ 315.

14.              افلاطون ، جمهور ، ترجمه فواد روحاني ،چاپ 1374 ، ص 114 ـ 115.

15.              ارسطو ، سياست ، ترجمه دكتر حميد عنايت ، ص 6 ـ 4.

16.              ارسطو ، اخلاق نيكوماك ، ترجمه مهندس رضا مشايخي ،كتاب اول ، فصل هفتم ، ص 12.

17.              همان ، ص 279.

18.              همان ، ص 424.

19.              فارابي ،آراء مدينه فاضله ، ترجمه سيد جعفر شهيدي ، ص 45 ؛ تقي آزاد ارمكي ، انديشه اجتماعي متفكران مسلمان ، ص 233.

20.              فارابي ،آراء اهل مدينه فاضله ، ترجمه سيد جعفر سجادي ، ص 251.

21.              همان ، ص 100 ـ 111 ( به نقل از فرناز ناظرزاده كرماني ، اصول و مبادي فلسفه سياسي فارابي ص 139 ).

22.              ابن سينا الاشارات و التنبيهات ،چاپ بيروت ، موسسه النعمان ، ج4 ، ص 60 ـ 61.

23.               ابوعلي حسين ابن سينا ، الالهيات الشفاء ، ج2 ، ص 441 ؛ النجاه ، ص 303.

24.              ابن خلدون ، مقدمه ابن خلدون ، چاپ بغداد ، ج1 ، ص 41 ـ 43.

25.              ابن خلدون ،مقدمه ابنن خلدون ، باب بغداد ، ج1 ، ص 41ـ 43.

26.              مقدمه ابن خلدون ،ترجمه محمد پروين گنابادي ، چاپ بغداد ، ج2 ، ص 844 .( ايين فصل در كتابي كه چاپ بغداد است ، وجود نداشت و مترجم . اين فصل را از چاپ پاريس ترجمه كرده است .)

27.              ابن خلدون ،مقدمه ابن خلدون ، ج1 ، ص 187.

28.              فخر الدين محمد بن عمر رازي ، المباحث المشرقيه ، چاپ بيروت ، ج2 ، ص555

29.              سيد محمد حسين طباطبايي ، تفسير الميزان ، جلد 2 ، ص 11.

30.              سيد محمد حسين طباطبايي ،مجموعه رسائل ، چاپ سوم ، دفتر فرهنگ اسلاميي ، 1370 ، ص 28 .

31.              سيد محمد حسين طباطبايي ، تفسير الميزان ، ج4 ، ص 92.

32.              مرحوم علامه ، تقرير استدلال به آيات را نه در اين جا و نه در تفسير آيات مذكور در محل خودش بيان نفرموده است .

33.              سيد محمد حسين طباطبايي ، تفسير الميزان ، ج 2، ص 116 ـ 117.

34.              حكيم متأله ، حضرت آيه الله جوادي آملي نيز از بيان علامه ، همين برداشت را دارد . ر.ك: عبدالله جوادي آملي ، شريعت در آينه معرفت ، ص 370 .

35.              تفسير الميزان ، ج2 ، ص 117.

36.              أحزاب / 72 .

37.              معارج / 19

38.              ابراهيم / 34

39.              علق /7.

40.              سيد محمد حسين طباطبايي ، تفسير الميزان ، ج2 ، ص 117 .

41.              همان ، ج2 ، ص 111 و 117 .

42.              همان ، ص 117.

43.              حجرات / 13.

44.              زخرف / 32.

45.              مرتضي مطهري ، مقدمه اي بر جهان بيني اسلامي ، چاپ انتشارات اسلامي ( 1392‌) ، ص 317.

46.              فرقان / 54.