نپرسيدن عيب است

دموكراسى چيست؟

برگرفته از كتاب: پرسش‏ها و پاسخ‏ها

اثر: استاد گرانقدر علامه مصباح‏يزدى

اشاره

همه مى‏دانيد از قديم چه گفته‏اند اما مى‏خواهيم بگوييم نپرسيدن عيب است! چرا وقتى سؤالى در ذهنمان شكل مى‏گيرد به دنبال پاسخ آن نيستيم. يك ماشين را تصور كنيد كه چراغ راهنمايش خراب است و راننده به فكر درست كردن آن نيست و اين خرابى در جايى باعث تصادف مى‏شود. اتفاقا در اثر تصادف، گلگير عقب ماشين هم مى‏شكند. بعد بازهم راننده به فكر درست كردن آن نيست و...

شما خود حساب كنيد پس از مدت كوتاهى از اين ماشين، با راننده چنين بى‏مبالات، چه مى‏ماند؟ حالا كمى وسيع‏تر فكر كنيم. اگر اين سؤالات بى‏جواب كوچك و بزرگ در ذهنمان باقى بماند، پس از مدتى فكر مى‏كنيد چه فاجعه‏اى به وجود مى‏آيد... حالا خود دانيد اين بخش را براى آن به روى شما گشوده‏ايم تا هرچه دلتان مى‏خواهد بپرسيد. مخصوصا سؤالاتى كه به مقوله فكر مربوط مى‏شود. منتظر سؤالات شما هستيم.

1- آيا دموكراسى غربى، در جامعه اسلامى مى‏تواند اجرا شود؟

در ابتدا ببينيم دموكراسى، به چه معناست و چگونه در غرب به وجود آمد. دموكراسى به معناى حكومت مردم بر مردم يا «مردم‏سالارى‏» است. دموكراسى جديد در غرب، هنگامى شروع شد كه متدينين غربى متوجه شدند آئينى كه به نام مسيحيت در دست آنهاست، كارآيى و قابليت آن را ندارد كه در تمام جنبه‏هاى زندگى انسان به ويژه در زندگى اجتماعى نقش داشته باشد و قانونگذارى نمايد. از اين‏رو، مشكل را بدين‏گونه حل كردند كه حوزه كاربرد دين و حكمرانى خدا محدود به زندگى فردى انسان و چگونگى رابطه او با خدا باشد. آن‏ها حاكميت دين را در مسائل اجتماعى و سياسى نپذيرفتند. به عبارت ساده‏تر، دين كارش اين شد كه بگويد: نماز بخوان; دعا بكن; توبه و مناجات بنما; و اما اين‏كه بگويد حكومت چگونه بايد باشد؟ سياست چيست؟ قضاوت كدام است؟ و يا نظام‏هاى ارزشى جامعه بر چه مبنايى است، ربطى به دين ندارد و به صلاح خداست كه در اين مسائل مهم بشر دخالت نكند!

بدين ترتيب دنياى غرب، تكليف خود را با دين مسيحيت كه تحريف شده بود، روشن كرد و در مسائل سياسى و اجتماعى و اقتصادى خيال خود را از خدا راحت كرد. آن‏گاه اين مساله براى غربى‏ها مطرح شد كه پس از گرفتن حكومت از دست‏خدا، آن را به چه كسى بسپاريم؟ متفكران غربى به دو راه حل رسيدند:

نخست آن‏كه، حكومت‏به دست‏يك نفر سپرده شود و او مطابق ميل خود با مردم رفتار كند. اين شيوه را «ديكتاتورى‏» ناميدند.

راه حل دوم: آن‏كه حكومت را به دست مردم بسپارند; مردمى كه بالغ هستند و مى‏توانند مصلحت و مفسده خود را تشخيص دهند و مطابق با راى خود، قانون وضع كنند و يا هر چه را دوست دارند تصويب كنند يا تغيير دهند.

بر اساس اين نظريه، ملاك خوب و بد، خواست مردم است. خوب و بد مفاهيمى اعتبارى‏اند كه تابع سليقه مردم‏اند و ما در عالم واقع در حقيقت، خوب و بدى نداريم. اگر مردم يك روز گفتند فلان عمل خوب است، آن عمل خوب مى‏شود، ولى نه براى هميشه، بلكه تا وقتى مردم بخواهند. اگر روز بعد گفتند: همان عمل بد است، آن كار بد مى‏شود بازهم نه براى هميشه. بنابراين، ما خوب و بد حقيقى و عينى نداريم، اينها مفاهيمى اعتبارى و ساخته و پرداخته خود مردم‏اند، غربى‏ها اين شيوه را كه متكى بر راى مردم بود، دموكراسى ناميدند.

هنگامى كه آنها حل مشكل حكومت را منحصر در اين دو راه يافتند، به اين نتيجه رسيدند كه حكومت دموكراسى و آزاد بر حكومت فاشيستى و ديكتاتورى رجحان دارد. آنها يكدل و يكصدا شدند و فرياد زدند: درود بر دموكراسى. درود بر آزادى. بدين ترتيب، دموكراسى در دنياى غرب رواج يافت و روز به روز بر ارج و قرب آن افزوده گشت، تا آنجا كه هم‏اكنون به عنوان ارمغان دنياى غرب به كشورهاى ديگر صادر شده، در مملكت ما نيز شعار برخى از روشنفكرنماها گرديده است. غافل از آن‏كه دموكراسى غربى، زاييده تفكر جدايى دين از سياست است و هيچ‏گاه نمى‏تواند با اسلام همسو گردد. زيرا همان‏گونه كه بيان شد، در غرب ابتدا فرض كردند دين نبايد در عرصه مسائل حكومتى و سياسى دخالت كند، آن‏گاه ناچار شدند حكومت را به دست مردم بسپارند، تا گرفتار ديكتاتورى نشوند.

دليل ناسازگارى دموكراسى غربى با اسلام

اما آيا مسلمانان هم ناچارند چنين كارى بكنند؟ آيا اسلام مانند مسيحيت تحريف شده است كه نتواند درباره مسائل اجتماعى و حكومتى و بين‏المللى نظر دهد و حكم كند؟ اگر اسلام مانند مسيحيت‏بود، ما دموكراسى را روى چشممان مى‏گذاشتيم و با غربى‏ها همدل و همنوا مى‏شديم، اما هرگز اسلام همچون مسيحيت نيست، بدون ترديد اسلام به تمام جنبه‏هاى زندگى بشر عنايت دارد و متن قرآن و سنت پيامبرصلى الله عليه وآله و سيره ائمه اطهارعليهم السلام سرشار از دستورات اجتماعى و حكومتى است. آيا چنين اسلامى به ما اجازه مى‏دهد فقط در مسائل فردى بنده خدا باشيم و در مسائل اجتماعى بنده مردم؟! آيا اسلام به ما اجازه مى‏دهد فقط در مسائل نماز، روزه، زكات و مانند اينها به سراغ خدا برويم، اما در مساله حكومت و سياست معيار مشروعيت قانون را راى مردم بدانيم؟!

بهتر است روشنفكران جامعه ما، ابتدا اسلام را به درستى بشناسند، آن‏گاه اندكى تامل كنند آيا اسلام با دموكراسى غربى قابل جمع است، آن‏گاه شعار دهند ما مسلمانيم و در عين حال دموكراسى غربى را مى‏خواهيم!!

2- چرا ادعا مى‏كنيد دموكراسى با دين ناسازگار است؟

براى ورود به هر بحث، در ابتدا بايد مفردات آن به خوبى روشن شود. واژه دموكراسى - كه از آن به «مردم‏سالارى‏» نيز تعبير مى‏شود - همچون واژه آزادى، توسعه، جامعه مدنى و... تعريف روشنى ندارد و مفهومى شناور و لغزنده را تداعى مى‏كند. بايد مقصود خود را از دموكراسى مشخص كنيم و به تعريف مشتركى از آن دست‏يابيم، سپس آن را با دين بسنجيم، تا به نتيجه درستى برسيم.

اگر مراد از دموكراسى آن باشد كه هر قانونى را مردم وضع كردند، معتبر و لازم‏الاجراست و بايد محترم شناخته شود، چنين مفهومى قطعا با دين سازگار نيست. زيرا از نظر دين حق حاكميت و تشريع مختص به خداست; «ان الحكم الا لله‏» ⁽¹⁾ فقط خداست كه همه مصالح و مفاسد انسان و جامعه را مى‏شناسد و حق قانونگذارى و تصميم‏گيرى براى انسان را دارد و انسان‏ها بايد در مقابل امر و نهى الهى و قوانين دينى، فقط پيرو و فرمانبردار بى‏چون و چرا باشند. زيرا عبوديت‏خداوند، عالى‏ترين درجه كمال است و اطاعت از فرامين الهى سعادت آدمى را تامين مى‏نمايد. بنابراين دموكراسى و مردم‏سالارى اگر به معناى ارزش راى مردم در مقابل حكم خداوند باشد، هيچ اعتبارى ندارد، زيرا آنچه بايد در مقابل آن خاضع و مطيع باشيم، فرمان خداست نه راى مردم.

بنابراين، اگر مردم كشورى در وضعيتى خاص بر امر نامشروعى توافق نمايند و راى دهند - چنان‏كه در برخى از كشورهاى غربى اين‏گونه است - در چنين موقعيتى قطعا فرمان دين مقدم است، زيرا حكم خدا بر تشخيص مردم رجحان دارد. اگر راى مردم را بر حكم خدا ترجيح دهيم، عملا خدا را نپرستيده‏ايم و تابع فرمان او نبوده‏ايم و ربوبيت تشريعى خداوند را زيرپا گذاشته‏ايم، كه اين عمل با توحيد منافات دارد.

دموكراسى غربى به معناى بى‏نيازى از احكام دين و بسنده كردن به آراى جمعى است، و اين دقيقا سرپيچى از اطاعت پروردگار به شمار مى‏آيد. اهميت دادن به راى مردم در مقابل حكم الهى، روگرداندن از توحيد و پذيرش شرك جديد دنياى معاصر است، كه بايد با اين بت‏پرستى جديد مبارزه شود.

معناى مورد قبول از دموكراسى

اگر منظور از دموكراسى اين باشد كه مردم در چارچوب احكام الهى و قوانين شرعى در سرنوشت‏خود مؤثر باشند، چنين تعبيرى با دين مخالفت ندارد. در قانون اساسى اين معنا - به روشنى - تاييد شده و مقصود امام امت كه فرمودند: ميزان راى مردم است، بدون ترديد همين بوده است; نه آن‏كه هرچه مردم خواستند - حتى اگر مخالفت‏حكم خدا باشد - ارزش و اعتبار دارد. ميزان، راى مردم است تا زمانى كه از قوانين الهى خارج نشود و با مبانى شرع مخالفتى نداشته باشد; در غير اين‏صورت، راى مردم ارزشى ندارد.

آيه شريفه «وامرهم شورى بينهم‏» ⁽²⁾ به اين معنا نيست كه مردم در همه چيز مى‏توانند نظر بدهند و حلال و حرام خدا را با شور و گفتگو تغيير دهند; بلكه طبق آيه شريفه «و ما كان لمؤمن و لا مؤمنة اذا قضى‏الله و رسوله امرا ان يكون لهم الخيرة من امرهم‏» ⁽³⁾ در احكامى كه از سوى خدا و پيغمبر صادر شده است، مؤمنان هيچ اختيارى در دخل و تصرف ندارند.

پى‏نوشت‏ها:

1- يوسف; 67: حاكميت فقط از آن خداست.

2- شورى: 38; مؤمنان كارشان را با مشورت يكديگر انجام مى‏دهند.

3- احزاب: 36; هيچ مرد و زن با ايمانى حق ندارد هنگامى كه خدا و پيامبرش امرى را لازم بدانند، با آن مخالفت نمايد.