Persian Article

هنگامي كه در دهة 1980 ميلادي مجموعة تلويزيوني «اوشين» در كشورهاي مختلف به نمايش درآمد، بسياري از مردم جهان براي نخستين بار با زندگي دشوار مردم ژاپن در قرن پيش آشنا شده و مجذوب فرهنگ اين كشور شدند، تا حدي كه در برخي از كشورها (از جمله مصر) نام اوشين را براي نوزادان دختر خود انتخاب كردند. اين فيلم كه محصول شبكة تلويزيوني «ان.اچ.كي» است با حمايت دولت ژاپن در كشورهاي گوناگون (تا فورية 1997، در پنجاه كشور) به نمايش درآمده، و اين تنها يكي از اقدامهاي دولتمردان ژاپني براي معرفي فرهنگ خود به جهانيان است.

سينماي كوروساوا، كارتونهاي تلويزيوني (مثل فوتباليستها، ايكي يوسان، ...) آموزش زبان ژاپني، كمك به حفظ ميراث فرهنگي جهان، اعطاي بورسهاي آموزشي، تبادل هيأتهاي فرهنگي و امثال آن، نمونه‌هاي ديگري از سياست ژاپن براي گسترش فرهنگ خود در جهان است.

برخي معتقدند كه ژاپن كه در اوايل قرن بيستم قدرتي نظامي و استعماري بود و در دورة پس از جنگ جهاني دوم به قدرتي اقتصادي تبديل شد، اكنون با اتكا بر توان اقتصادي و مالي خود، سوداي تبديل شدن به قدرتي فرهنگي در جهان آينده را در سر مي‌پروراند. در هر حال، آنچه قطعي است اهتمام ويژة ژاپني‌ها براي معرفي فرهنگ خويش به جهان، ونيز شناخت فرهنگهاي ديگر و ترويج مبادلات فرهنگي است؛ كه در اين زمينه هم نهادهاي دولتي و هم سازمان‌ها و بنيادهاي غيردولتي سرگرم فعاليت در حيطه‌هاي گوناگون هستند.

گزارش حاضر نگاهي است به اهداف، برنامه‌ها و فعاليتهاي بخش فرهنگي وزارت امور خارجة ژاپن، به عنوان يكي از بخش‌هاي اصلي درگير در سياست‌هاي فرهنگي دولت.

دولت ژاپن بر اين باور است كتداوم رفاه و توسعة اقتصادي كشور بدون تأمين صلح و ثبات در صحنة بين‌المللي، ممكن نيست. در نتيجه با توجه به وجود زمينه‌هاي مختلف تعارض در جهان كنوني، يكي از اهداف ديپلماسي ژاپن كمك به تحقق تفاهم بين‌المللي و همكاريهاي فرهنگي است؛ كه بخشي از اين وظيفه بر عهدة وزارت امور خارجه نهاده شده است. بخش فرهنگي وزارت امور خارجة ژاپن داراي سه اداره با شرح وظايف زير است.

ادارة اول امور فرهنگي: برنامه ريزي سياست كلي مبادلات فرهنگي، توافقها و نشستهاي بين‌المللي فرهنگي، معرفي فرهنگ ژاپن، نظارت بر كار بنياد ژاپن و همكاري با سازمانهاي بين‌المللي فرهنگي.

ادارة دوم امور فرهنگي: تبادل هيأتهايي از شخصيتها، دانشجويان، جوانان، انگليسي زبانان، ورزشكاران، ... و ترويج زبان ژاپني.

ادارة همكاريهاي فرهنگي چند جانبه: يونسكو، دانشگاه سازمان مللل متحد و كميتة ميراث جهاني. بودجة بخش فرهنگي وزارت امور خارجه در سال 1999 حدود 300 ميليون دلار بود كه اندكي بيش از نصف آن (نزديك به 160 ميليون دلار) متعلق به بنياد ژاپن بوده و بقيه به ديگر برنامه‌ها اختصاص داده شد.

يادآور مي‌شود كه بنياد ژاپن مؤسسه‌اي است مستقل (تأسيس در 1972) كه زير نظر وزارت امور خارجه فعاليت مي‌كند و بودجة سالانة آن حدود 200 ميليون دلار است. وظيفة اصلي اين بنياد، ترويج زبان و فرهنگ ژاپني در سراسر جهان است.

همچنين يادآور مي‌گردد كه مجموع «كمكهاي رسمي توسعه[1]» دولت ژاپن به كشورهاي در حال توسعه در سال 1998، بالغ بر 7/10 ميليارد دلار (رتبة اول در جهان از نظر ميزان كمك) بوده كه البته تنها بخش اندكي از آن ويژة كمكهاي اعطايي فرهنگي بوده است.

برخي از مهمترين حيطه‌هاي فرهنگي مورد توجه دولت ژاپن به شرح زير است:

كمكهاي اعطايي فرهنگي يكي از انواع كمكهاي رسمي توسعه[3] است كه ژاپن براي كمك به كشورهاي در حالتوسعه (كه طبق معيارهاي سال 1998، داراي درآمد سرانة كمتر از 5435 دلار در سال 1996 بوده باشند)، در اختيار آنها قرار مي‌دهد. مجموع كمكهاي بلاعوض فرهنگي ژاپن تا سال 1997 بالغ بر 3/37 ميليارد ين (نزديك به 370 ميليون دلار) براي 908 پروژه در 114 كشور و منطقه بوده است و سقف نهايي كمك براي هر پروژه مبلغ 50 ميليون ين (حدود 500 ميليون دلار) تعيين شده است.

در سال 1997، حدود 29 درصد از اين كمكها به آسيا و 9/10 درصد آن به خاورميانه اختصاص يافت؛ و بخش اصلي آن (9/30 درصد) صرف تهية تسهيلت فرهنگي و سپس تجهيزات آموزشي (2/18 درصد) شده است.

موضوع اين كمكها مي‌تواند پروژه‌هاي مختلف فرهنگي، آموزشي، هنري و ورزشي باشد. در حال حاضر وزارت امور خارجة ژاپن،‌ سالانه 50 پروژة فرهنگي (هر كدام با سقف حداكثر 500 هزار دلار) و 10 پروژة مردمي (هر كدام با سقف حداكثر 100 هزار دلار) و نيز دو پروژة حفظ ميراث فرهنگي (هر كدام با سقف 25/1 ميليون دلار) را تحت پوشش قرار داده است.

نكتة مهم اين است كه نقطة آغاز فرآيند درخواست كمك فرهنگي، سفارت ژاپن در كشور متقاضي (و يا دفتر بنياد ژاپن در آن كشور) است كه پس از بررسيهاي مختلف و طي مراحل اداري، و در صورت پذيرش، منتهي به تهيه و امضاي موافقتنامه‌اي رسمي ميان نمايندگان دو كشور شده و اجرا مي‌گردد. به عبارت ديگر، اين كمكها صرفاً در قالب ارائة پول نقد به كشور متقاضي نيست و شامل مراحل مختلفي، (حتي بررسي نحوة استفاده و نگهداري تجهيزات اهدايي در طول زمان) است.

جزئيات مراحل اداري مربوط به استفاده از اين كمكها، و نيز توزيع جغرافيايي و بخشي آن در سال 1997، در جزوة منتشر شده توسط وزارت امور خارجة ژاپن- پيوست گزارش- آمده است.

ژاپن از سال 1951 به عضويت يونسكو درآمده است و اكنون در ميان 188 عضو آن، بيشترين سهم رادر تأمين بودجه اين سازمان دارد. دبيركل كنوني يونسكو، آقاي كوي چيرو ماتسورا، سفير سابق ژاپن در فرانسه است كه در نوامبر 1999 براي يك دورة شش ساله به اين سمت برگزيده شد. ژاپن در سال 1989 صندوق ويژه‌اي را در يونسكو براي كمك به حفظ ميراث فرهنگي جهان تأسيس كرد كه هدف آن كمك به حفظ ميراث فرهنگي ملموس بشري (مثل بناهاي تاريخي و يادگارهاي ارزشمند باستان شناسي) در كشورهاي در حال توسعه است اين صندوق تا پايان سال 1999 بالغ بر 7/35 ميليون دلار كمك جهت حفظ 18 بناي تاريخي در 14 كشور جهان تخصيص داده است كه برخي از آنها عبارتند از:

معبدانگ‌كور در كامبوج، مهمترين طرح دهسالة ژاپن با تخمين 20 ميليون دلار هزينة نهايي.

بناي شهر قديمي جيائوهه و كاخ دامينگ در چين، هر كدام با 1 ميليون دلار هزينه.

بناي شهر قديمي قراقوروم در مغولستان با 450 هزار دلار هزينه.

مسجد شصت گنبد با گرهات و صومعة بودايي پاهارپو ويهارا در بنگلادش، با مجموعاً 500 هزار دلار هزينه.

بناي شهر هيو در ويتنام با 113 هزار دلار هزينه.

بناي وات‌پو در لائوس با 375 هزار دلار هزينه.

منطقة تاريخي باگان در ميانمار با 283 هزار دلار هزينه.

بناهاي درة كاتماندو در نپال با 376 هزار دلار هزينه.

بناهاي مجموعة تاريخي مالاواتا ويهارا در سري‌لانكا با 226 هزار دلار هزينه.

10. بناهاي بودايي سانچي و است دارا در هند با 500 هزار دلار هزينه.

11. بقاياي موهنجودارو و بناهاي بودايي گاندهارا در پاكستان با مجموعاً 840 هزار دلار هزينه.

12. موزة نوبيا در آسوان در مصر با 200 هزار دلار هزينه.

13. صومعة پروبوتا در روماني با 854 هزار دلار هزينه.

گفتني است كه يكي از طرح‌هاي جديد و مورد توجه ژاپن، بازسازي و حفاظت از بناي زيرگورات چغازنبيل در ايران است كه اكنون در دست اجرا است.

درخواست كشورهاي متقاضي دريافت اين كمكها، مي‌بايد از طريق يونسكو مطرح شود كه پس از بررسي و تصويب و امضاي موافقتنامه ميان يونسكو و كشور متقاضي، طرح مزبور جهت تأمين مالي به دولت ژاپن ارائه مي‌گردد. البته ژاپن مايل است كه حمايت از طرح‌هايي را بپذيرد كه متخصصان ژاپني اجراي آن را برعهده داشته باشند. اين كشور علاقة خاصي به احياي تمدن شرق آسيا (مغولستان، هندوچين، ...) دارد. هزاران باستان شناس ژاپني در دانشگاهها و مؤسسات مختلف مشغول مطالعه و پژوهش هستند، از طريق اين پروژ‌ه‌ها مي‌توانند به بهترين فرصتهاي علمي- پژوهشي دست يابند.

ناگفته نماند كه براساس مصوبات «كميتة ميراث جهاني» تا سال 1998، مجموعاً 582 بناي تاريخي- طبيعي در «فهرست ميراث جهاني» به ثبت رسيده است (شامل 445 بناي فرهنگي، 117 اثر طبيعي و 20 اثر فرهنگي- طبيعي) كه از اين ميان هفت بناي فرهنگي و دو بناي طبيعي در ژاپن قرار دارد.

علاوه بر اين، دولت ژاپن در جهت حفظ فرهنگ غيرملموس جهان هم (مثل موسيقي، زبان، ادبيات و ...) به طور موردي كمكهايي را اعطا كرده است.

يكي از طرح‌هاي ژاپن براي معرفي فرهنگ خود به جهانيان (و نيز آشنايي باديگر فرهنگهاي جهان) حمايت از برنامة تبادل شخصيت، شامل دانشجويان، جوانان، متخصصان، انگليسي زبانان، ورزشكاران، نخبگان فرهنگي و امثال آن است. براي مثال دولت ژاپن در سال 1983، طرح پذيرش 100 هزار دانشجوي خارجي در كشور را تصويب كرد كه اكنون رقم آن به حدود 57 هزا رنفر رسيده است (تعداد كل دانشجويان ژاپني در سال 1998 بيش از سه ميليون نفر بوده است). وزارت آموزش و پرورش و فرهنگ ژاپن و نيز بسياري از مؤسسات و شركتها و بنيادهاي غيردولتي، هر سال بورسهايي را براي جذب دانشجويان خارجي كشورهاي مختلف تخصيص مي‌دهند و از ميان هزاران متقاضي، پس از بررسيهاي گسترده (توسط سفارتخانه‌هاي ژاپن در كشورهاي مختلف و مراكز دولتي ژاپن) تعدادي را انتخاب مي‌كنند. البته تعداد زيادي نيز هر ساله با هزينة شخصي و يا بورس دولت خود، براي تحصيل به ژاپن مي‌آيند.

ژاپني‌ها معمولاً رابطة خود را با فارغ‌التحصيل خارجي در ژاپن حفظ مي‌كنند. با اين افراد كه بعضاً در كشور خود داراي مناصب مهم و كليدي هستند، از راههاي مختلف (مثل دعوت به كنفرانسهاي علمي و همايشهي مختلف) تماس برقرار مي‌شود تا احساس همدلي و علاقة آنها نسبت به اين كشور تقويت شده و در واقع ضروري، در جهت منافع ژاپن به كار گرفته شود.

يكي ديگر از برنامه‌هاي ژاپن در زمينة تبادل شخصيت، دعوت از افراد انگليسي زبان براي اقامت يكساله در ژاپن است. هدف اين برنامه كه برنامة تبادل و آموزش ژاپن[4] نام دارد،‌ كمك به روند بين‌المللي شدن ژاپن، ارتقاي سطح زبان انگليسي در ميان مردم و افزايش طرفداران مردمي ژاپن در جهان است.

براساس اين برنامه (آغاز از 1987)، هر ساله، براساس درخواست مراكز داخلي ژاپن، صدها نفر انگليسي زبان متقاضي از كشورهاي مختلف (عمدتاً آمريكا، انگلستان، كانادا، استراليا، نيوزيلند، ايرلند، فرانسه، آلمان و آفريقاي جنوبي)، پس از بررسي و طي مراحل اداري، به ژاپن دعوت شده و به مدت يك سال، يا به عنوان دستيار معلم زبان در مدارس راهنمايي و دبيرستان و يا به عنوان مسئول هماهنگي امور بين‌الملل يا مشاور مبادلات ورزشي، در ادارات مختلف دولتي مشغول به كار مي‌شوند. هزينة مسافرت و اقامت اين افراد بر عهدة دولت ژاپن بوده و آنها در اين مدت با زبان و فرهنگ ژاپني نيز آشنا مي‌شوند و پس از بازگشت ارتباط خود را با ژاپن حفظ مي‌كنند.

در حال حاضر حدود 5600 نفر از اين افراد به عنوان دستيار آموزش زبان انگليسي در مدارس و نزديك به 400 نفر به عنوان مشاور و مسئول امور بين‌الملل ادارات و مراكز داخلي مشغول به كار هستند.

از زمان آغاز اين طرح (سال 1987) تا سال 1996، مجموعاً 30389 نفر به ژاپن آمده‌اند.

افزون بر اين، مي‌توان به برنامه‌هايي مانند دعوت از نخبگان فرهنگي كشورهاي مختلف، دعوت از ورزشكاران و جوانان جهت بازديدهاي كوتاه‌مدت از ژاپن اشاره كرد.

ترويج زبان ژاپني در جهان نيز از جمله برنامه‌هاي مورد توجه وزارت امور خارجة ژاپن است كه بخشي از آن در قالب برگزاري دوره‌هاي كوتاه‌مدت زبان ژاپني براي متقاضيان خارجي انجام مي‌شود. البته بخش عمدة ‌اين فعاليت توسط بنياد ژاپن صورت مي‌پذيرد و طبق آمارهاي سال 1998 مجموعاً بيش از دو ميليون نفر در سراسر جهان به طور رسمي مشغول فراگيري زبان ژاپني بوده‌اند (در 10930 مؤسسه و با كمك 2711 نفر معلم)،‌ كه چنانچه آمار خودآموزان زبان ژاپني نيز بدان اضافه گردد، بسيار بيشتر از اين تعداد خواهد بود.

يكي ديگر از برنامه‌هاي فرهنگي بين‌المللي دولت ژاپن، تأسيس دانشگاه سازمان ملل متحد در توكيو (1992) است. اين دانشگاه تنها سازمان وابسته به سازمان ملل متحد است كه مقر آن در ژاپن استو رئيس آن توسط دبيركل سازمان ملل متحد (و بنا به توصية مديركل يونسكو) انتخاب مي‌گردد.

اين «دانشگاه بي‌دانشجو»، اساساً مؤسسه‌اي است علمي- پژوهشي[5] كه داراي هشت مركز پژوهش و آموزش در قاره‌هاي مختلف جهان است و از طريق يك شبكة جهاني آكادميك به بررسي مسائل جهاني مي‌پردازد و همايشهاي متعددي را برگزار مي‌كند. تا سال 1997، 67 درصد از مجموع كمكهاي مالي به اين دانشگاه از سوي دولت ژاپن بوده و بقية آن توسط برخي از سازمانهاي غيردولتي و نيز كشورهاي مستقل (مثلاً انگلستان 5 درصد، ونزوئلا 4 درصد، عربستان سعودي 3 درصد، ايتاليا 2 درصد، آلمان 2 درصد، اتريش 1 درصد، غنا 1 درصد) پرداخت شده است.

فعاليتهاي فرهنگي وزارت امور خارجة ژاپن، تنها بخشي از مجموعة فعاليتهاي فرهنگي بين‌المللي اين كشور است. با مروري بر ابعاد مختلف «ديپلماسي فرهنگي» ژاپن، مسائل زيربرجسته مي‌نمايند.

ژاپن به مدد توسعة اقتصادي و توان مالي فوق‌العادة خود (درآمد سرانة 34 هزار دلار در سال 1999 و مازاد تجاري 123 ميليارد دلار در سال 1998) توجه ويژه‌اي به فعاليتهاي بين‌المللي داشته و به دنبال افزايش نقش بين‌المللي خود است. (كميسارياي عالي سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، دبيركلي يونسكو، تلاش براي عضويت در شوراي امنيت سازمان ملل متحد،...).

البته نكتة مهم اين است كه ژاپن هرگز مايل نيست صرفاً تأمين كنندة مالي برنامه‌هاي ديگران باشد، بلكه مي‌كوشد ضمن مشاركت در برنامه‌هاي مختلف، نقش محتوايي و رهبري كنندة خود را نيز تثبيت نمايد. به عبارت ديگر، پيام ژاپن به دريافت كنندگان چنين كمكهايي اين است كه «در خانة قاضي گردو زياد است ولي حساب و كتاب دارد!»

مشاركت ژاپن در فعاليتهاي فرهنگي جهاني، نه تنها چهرة‌ زشت و خشن اين كشور در دورة نظاميگري و توسعه طلبي تا جنگ جهاني دوم را به تدريج تغيير مي‌دهد، بلكه زمينه‌هاي پايداري را براي تقويت وجهة بين‌المللي و تبديل شدن اين كشور به قدرتي فرهنگي در عرصة جهاني فراهم خواهد آورد.

تمايل ژاپن نسبت به بين‌المللي كردن كشور، ضمن حفظ سنتهاي بومي، ايده‌اي است كه تحقق آن از طريق تعامل و مشاركت فعال با ديگر فرهنگها (به ويژه فرهنگ غربي) دنبال مي‌شود. روشن است كه موانع ظاهري موجود برسر راه توفيق چنين فرآيندي (اعم از جبر جغرافيا و مهجور بودن زبان ژاپني و...) از طريق افزايش آمد و رفت و اقامتهاي كوتاه و بلندمدت متقابل با ديگر كشورها، به تدريج از ميان برداشته خواهد شد. براي مثال كوشش ويژه نسبت به ترويج زبان ژاپني در جهان و همزمان ترويج زبان انگليسي در كشور (مثلاً از طريق برنامة «تبادل و آموزش زبان»)، حكايت از رويكرد متوازن و همه سوية دولت ژاپن نسبت به نوع مناسبات فرهنگي با جهان خارج دارد.

كوشش ژاپن در راه شناخت ديگر فرهنگهاي جهان، البته خالي از سود اقتصادي نيست. ژاپن به عنوان يك كشور پيشرفته و صادركنندة محصولات صنعتي به جهان، همواره نيازمند شناخت بازارهاي مختلف بوده است. از اين رو در نتيجة تعامل فرهنگي با جهان خارج، در دستيابي به شناختي عيني‌تر از بازار كالاهاي خود و روحيات مصرف كنندگان نهايي اين كالاها موفق‌تر خواهد بود.

ايجاد شبكه‌اي جهاني از طرفداران ژاپن، كه هر يك به دليل و انگيزه‌اي (تحصيل، گرفتن بورس فرهنگي، شركت در همايشهاي بين‌المللي، آموزش زبان ژاپني، تدريس زبان انگليسي...) با اين كشور سروكار داشته و علائق خود را حفظ كرده‌اند، ابزار بسيار مهمي را در اختيار دولتمردان ژاپني در جهت پيشبرد برنامه‌هايشان قرار مي‌دهد.

داشتن يك انجمن يا محفل بومي و مؤثر در ديگر كشورها، از جمله مهمترين ابزارهاي ديپلماسي، چه در سطح دو جانبه و چه بين‌المللي، است؛ و ژاپن با استفادة درست از سرمايه گذاري فرهنگي خود،‌ به خوبي مي‌تواند از اين اهرم استفاده كند.

نكتة آخر اينكه، هنر ديگر كشورها (از جمله جمهوري اسلامي ايران) در اين زمينه مي‌بايد شناخت فرصتها و امكانات ژاپن و بهره‌گيري بجا از آن در جهت تأمين اهداف و منافع ملي باشد. البته تحقق اين امر مستلزم فرو نهادن تصورات قالبي در مورد ژاپن (اينكه مثلاً به دليل كثرت ثروت، عاجز از خرج كردن آن است!) و ورود به يك رابطة تفاهم آميز مبتني بر تأمين متقابل منافع طرفين است.

مصاحبه با مسئولان بخشهاي مختلف وزارت امور خارجة ژاپن.

اطلاعات موجود در نشريات و نيز در پايگاه وزارت امور خارجة ژاپن در شبكة جهاني اينترنت (http://www.mofa.go.JP)روزنامة هرالدتريبون 6/10/2000.

[1]ODA

[2] Cultural Grant Aid

[3] Official Development Assistance

[4] JET

[5] Think Thank

نگاهي به ديپلماسي فرهنگي ژاپن