تاملى در اوقات فراغت; آثار و پيامدها

محمدرضا احمدى

مقدمه

تعطيلات مدارس واوقات فراغت طولانى كودكان، نوجوانان و جوانان نه تنها مورد توجه اولياى خانه و مدرسه بوده و هست، بلكه در سطح كلان جامعه ذهن مسؤولين و دست‏اندركاران اداره كشور را نيز پيوسته به خود مشغول كرده است، به طورى كه از ماه‏ها قبل در تدارك و تهيه زمينه‏هاى لازم براى بهتر استفاده كردن از اوقات فراغت‏حدود 20 ميليون دانش‏آموز مى‏باشند.

موضوع اوقات فراغت از جمله مسائلى است كه هميشه مورد بحث و بررسى صاحب نظران علوم تربيتى، روان‏شناسان، جامعه‏شناسان و تمام افرادى كه در حوزه تعليم و تربيت‏خود را سهيم مى‏دانند، بوده است. انسان در پرتو پيشرفت صنعت و تكنولوژى و پديد آمدن دستگاه‏ها و ابزار مختلف ماشينى روز به روز با اوقات خالى و فراغت‏بيش‏ترى مواجه مى‏شود; زيرا به جاى آن‏كه مثل گذشته، هفته‏اى ده‏ها ساعت صرف كارهاى پر مشقت و طاقت‏فرسا كند، با بهره گرفتن از امكانات جديد و پرداختن به امور آسان‏تر و كوتاه‏تر - كه در هفته به پنجاه ساعت هم نمى‏رسد - بهره بيش‏تر و مناسب‏ترى از مواهب زندگى مى‏برد. امروزه بيش‏تر جامعه‏شناسان و نيز اقتصاددانان بر اين‏باور هستند كه تحول و پيشرفت عصر جديد به سوى «تمدن فراغت‏» در حركت است.

تعريف و مفهوم اوقات فراغت

فراغت در لغت‏به «آسودگى‏»، «آسايش‏»،«آسوده شدن از كار»، «آزاد بودن از كار روزانه‏» و هر گونه فرصت و مجال ديگر و نظاير آن معنى شده است. بنابراين اوقات فراغت در معناى لغوى به فواصل زمانى روزمره - كه خارج از انجام اعمال حياتى و ضرورى انسان است - اطلاق مى‏گردد كه مى‏تواند در جهت انجام امور دلخواه مورد استفاده قرار گيرد. اما صاحب نظران و دانشمندان علوم مختلف درباره معناى اصطلاحى آن به يك تعريف مشتركى دست پيدا نكرده‏اند، ولى مى‏توان تعريف گروه بين‏المللى جامعه‏شناسى را تعريف مناسبى تلقى كرد. اين گروه اوقات فراغت را چنين تعريف كرده است:

«اوقات فراغت مجموعه‏اى از اشتغالات است كه فرد كاملا به رضايت‏خاطر يا براى استراحت‏يا براى تفريح يا به منظور توسعه آگاهى‏ها و يا فراگيرى غير انتفاعى و مشاركت اجتماعى داوطلبانه، بعد از رهايى از الزامات شغلى، خانوادگى و اجتماعى به آن مى‏پردازد.» ⁽¹⁾

با اين تعريف مى‏توان نتيجه گرفت كه اوقات فراغت فرصت مناسبى را در اختيار انسان مى‏گذارد تا خستگى كار روزانه را از تن خويش بيرون كند و با انگيزه بهتر و يا بازيابى نيرو و آمادگى بيش‏تر، به فعاليت‏هاى خود ادامه دهد.

حضرت على‏عليه السلام در اين‏باره مى‏فرمايد: «فرح و شادمانى، باعث‏بهجت و انبساط روح و وجد و نشاط مى‏شود.» ⁽²⁾

اسلام و اهتمام به اوقات فراغت

در دين اسلام به مساله «وقت‏» توجه زيادى شده، تا جايى كه خداوند در قرآن به مفردات و اجزاء وقت و زمان از جمله به «شب‏»، «روز»، «فجر»، «صبح‏»، «نيم روز» و «عصر» قسم ياد كرده است.

قسم ياد كردن خداوند به يكى از اين اجزاء و مفردات زمان، نشانه عظمت و اهميت آن است; يعنى خداوند بدين وسيله مى‏خواهد فوائد و آثار و اهميت زمان را به انسان متذكر شود.

ائمه اطهارعليهم السلام نيز براى چگونگى گذراندن اوقات شبانه‏روز، دستورالعمل‏هاى خاصى ارائه فرموده‏اند; از جمله امام رضاعليه السلام در اين‏باره مى‏فرمايد:

«سعى كنيد اوقات خود را به 4 بخش تقسيم كنيد; ساعتى را براى مناجات و ارتباط با معبود قرار دهيد، ساعتى را براى امرار معاش و كسب روزى اختصاص دهيد و ساعتى را براى ارتباط و معاشرت با برادران و افراد مورد اعتماد و وثوق خود صرف كنيد. [يعنى كسانى كه كژى‏ها و عيوبتان را به شما تذكر مى‏دهند و در باطن به شما علاقه‏مند هستند] و ساعتى را نيز براى لذت بردن از امور حلال و غير حرام خالى نگه داريد [گذران اوقات فراغت]. در پرتو وجود بخش چهارم از اوقات است كه مى‏توانيد به 3 بخش ديگر ساعات زندگى نايل آييد و بهره لازم را ببريد.» ⁽³⁾

گفتار و سخن امام هشتم‏عليه السلام حكايت از اين دارد كه رهبران دين و ائمه معصومين‏عليهم السلام به مساله اوقات فراغت انسان اهميت زيادى داده‏اند; تا جايى كه امكان بهره‏بردارى كامل و مناسب از 3 بخش ديگر زندگى و توجه به امر معاد و معاش را نيز مشروط به اختصاص دادن ساعتى از زمان به بهره‏مندى لذايذ مشروع و مواهب مادى خدادادى دانسته‏اند.

بنابراين پرداختن به استراحت و آسايش و لذت بردن از مواهب طبيعى در اوقات فراغت، از جمله نيازهاى طبيعى و فطرى انسان است.

اوقات فراغت از منظر روان‏شناسى

برنامه‏ريزى صحيح در زمينه اوقات و بهره‏گيرى مناسب از آن مى‏تواند اثرات مثبت فراوانى در زندگى انسان بر جاى گذارد. در زير به برخى از اين اثرات اشاره مى‏كنيم:

1- اوقات فراغت و خلاقيت: تحقيقات انجام شده در زمينه ويژگى‏هاى افراد خلاق نشان مى‏دهد كه آنان علاوه بر اين‏كه از هوش سرشار و صراحت و انعطاف‏پذيرى بالايى برخوردار هستند، از اوقات فراغت‏خود حداكثر بهره را گرفته و با آزادانديشى و تفكر خلاق خود، مسائل مختلف را بررسى مى‏كنند و در اين فرصت‏هاى آزاد به راه حل‏هاى نو دست مى‏يابند; زيرا وجود فشار زمان يا فشار وقت در غير ايام فراغت و در زندگى روزمره، زمينه‏ساز تنش و اضطراب بوده و وجود اضطراب شديد نيز يكى از آفات تفكر خلاق است.

علاوه بر اين تحقيقات و مطالعات انجام شده حاكى از آن است كه اوقات فراغت همواره بستر مناسبى براى خلاقيت‏ها و نوآورى‏ها بوده است; زيرا انسان در اوقات فراغت مى‏تواند با طيب خاطر و آزادانه انديشه كند و در حل مسائلى كه در حوزه شناختى او مطرح است از تفكر خلاق خود بهره بگيرد.

2- اوقات فراغت و بهداشت روانى: وجود اوقات فراغت در طول زندگى مى‏تواند نقش مؤثرى در سلامت و بهداشت روانى افراد داشته باشد. اشتغال مستمر و بدون وقفه فكرى يا عملى افراد، خستگى جسمى و ذهنى انسان را به دنبال دارد به گونه‏اى كه فرد به تدريج نشاط و شادابى خود را از دست مى‏دهد.

فقدان حداقلى از اوقات فراغت در زندگى روزمره باعث افزايش اضطراب و فشار روانى شده، زمينه اختلال در قواى حسى و ادراكى را فراهم مى‏كند. در طول سال تحصيلى نيز هرگز نبايد شاگردان را به مطالعه مستمر و بى‏وقفه مجبور كرد و مانع از استفاده آن‏ها از زنگ‏هاى تفريح و استراحت و بهره‏گيرى از اوقات فراغت‏شد; زيرا فشار ذهنى و روانى ناشى از فعاليت‏ها و مشغله‏هاى مستمر نه تنها موجب ايجاد اختلال در بهداشت روانى فرد مى‏شود، بلكه قدرت فراگيرى، ادراك مطالب و نگهدارى ذهنى را به حداقل مى‏رساند.

3- اوقات فراغت و اصلاح رفتار: كثرت و استمرار فعاليت‏هاى ذهنى و درسى و يا عملى در زندگى روزمره بدون بهره‏گيرى از فرصت‏هاى آزاد ممكن است‏به تدريج موجب پديدار شدن بعضى از عادات يا رفتارهاى نامطلوب در انسان شود. اين مساله در بين دانش‏آموزان مدارس به ويژه در مقطع راهنمايى و متوسطه به دليل تراكم و فشردگى برنامه‏هاى درسى بيش‏تر قابل ملاحظه است. بايد توجه داشت كه انحرافات اخلاقى و رفتارى به صورت ناگهانى ظاهر نمى‏شود، بلكه به تدريج پديدار مى‏گردد.

بنابراين، از اوقات فراغت مى‏توان به عنوان مناسب‏ترين زمينه براى اصلاح بسيارى از اختلالات رفتارى پرخاشگرى، افسردگى، كم‏رويى و... بهره گرفت.

4- اوقات فراغت و بهره‏گيرى از توان و استعداد دانش‏آموزان: به طور متوسط دانش‏آموزان روزانه بيش از 3 ساعت و در ايام تعطيلى در حدود 10 ساعت وقت فراغت دارند كه بايد به نحوى گذرانده شود. ⁽⁴⁾

بنابراين، ايام تابستان بيش‏ترين وقت‏براى بهره‏گيرى از اين توان و استعدادهاى موجود و بالقوه دانش‏آموزان است. با به كارگيرى نيرو و توان و استعدادهاى مختلف دانش‏آموزان در اوقات فراغت، از هدر رفتن و هرز دادن نيروهاى نسل جوان و نوجوان جلوگيرى به عمل خواهد آمد و در نتيجه، مى‏توان آن‏ها را با انواع فعاليت‏هاى شناختى و ذهنى و يا كارهاى فنى و تجربى آشنا نمود تا در جهت كمك به خانواده و جامعه خود و خودكفايى آن‏ها مؤثر و مفيد واقع شوند; به ويژه پرداختن به آن نوع فعاليت‏هايى كه مطابق ميل و رغبت و علاقه قلبى آنان باشد.

در خاتمه لازم است توجه اوليا و مربيان و خانواده‏ها را به اين هشدار مهم معطوف داريم كه على‏رغم تمام ثمرات مثبت اوقات فراغت و لزوم وجود آن در زندگى هر انسان، يك واقعيت تلخ و ناخوشايند نيز در لابلاى آن به چشم مى‏خورد و آن اين كه به خاطر نبودن برنامه‏هاى آموزشى و تربيتى فراگير و كمبود امكانات و ضعف اقتصادى و فقر بعضى اقشار مردم و عدم امكان بهره‏گيرى از برنامه‏هاى مختلف در اوقات فراغت‏به خصوص در تعطيلات طولانى تابستان و... زمنيه افزايش بزهكارى‏ها و انحرافات اخلاقى نيز بيش‏تر فراهم مى‏شود. بررسى‏ها و مطالعات انجام شده در ارتباط با بزهكارى كودكان و نوجوانان حاكى از اين واقعيت تلخ است كه در اغلب موارد انحرافات اخلاقى و آسيب‏پذيرى‏هاى اجتماعى با اوقات فراغت دانش‏آموزان همبستگى دارد; يعنى همواره شروع يا افزايش كژروى‏ها و بزهكارى‏هاى كودكان و نوجوانان در ايام فراغت‏به خصوص در طول تعطيلات مدارس بوده است. اين مساله مى‏تواند از طرف خانواده‏ها كاملا ملموس و مشهود باشد كه اكثر انحرافات اخلاقى دانش‏آموزان در ايام فراغت و تعطيلات شكل مى‏گيرد; به گونه‏اى كه بعضى از دست‏اندركاران علوم تربيتى چنين تعبير كرده‏اند: «تابستان دريچه‏اى به سوى بزهكارى و انحراف اخلاقى‏». بنابراين، در چنين شرايطى، خانواده‏هايى كه علاقه‏مند به تربيت صحيح فرزندان خود هستند بايد اين هشدار را جدى تلقى كنند و با توجيه عقلانى و منطقى فرزندان عزير خود به بهره‏گيرى صحيح و مناسب از فرصت‏ها، زمينه پيشگيرى هر گونه انحراف و كژى اخلاقى را فراهم نمايند.

پى‏نوشت‏ها:

1- تحف العقول، چاپ جامعه‏مدرسين، ص 410

2- مجموعه مقالات سمينار ملى رفاه اجتماعى، سازمان برنامه و بودجه، ص 147

3- قال على‏عليه السلام: «السرور يبسط النفس و يشير النشاط‏»

4- مجله تربيت، شماره 10، سال هشتم، ويژه‏نامه تابستان 1372