پاي پوش هاي سنتي

منبع : سازمان صنايع دستي ايران

گيوه - چارق

مناطق كوهستاني كردستان و باختران و فارس و گذرگاههاي صفب العبور آن‌ها، كم بوده راههاي ارتباطي ماشين رو، نوع معيشت مبتني بردامداري و كشاورزي و ضرورت تحرك فراوان در فصول سه گانه بهار و تابستان و پائيز (‌كه فصل كار هستند) پا افزاري را مي‌طلبد كه سبك- راحت – مقاوم – خنك و در عين حال ارزان باشد و خود عشاير، ورستاييان و جوامع نيمه شهري با امكانات موجود در منطقه قادر به توليد آن باشند.

گيوه نوعي پاي افزار است كه رويه آن را از ريسمان و نخ پرگ يعني ريسمانهاي پنبه‌اي بافته و زيه يا ته آن را گاه از چرم و غالباً‌ از لته‌هاي بهم فشرده و در هم كشيده مي‌سازند.

گيوه را بايد يكي از جالبترين و ارزنده ترين صنايع دستي روستايي ايران دانست. اين پاي پوش قريمي كه روزگاري، بخصوص در فصل تابستان مورد استفاده فراوان قرار ميگيرفت در سالهاي اخير به سبب رواج كفش ماشيني و جايگزين شدن آن بجاي پاي افزارهاي قديمي در اكثر مناطق ايران رونق و اعتبار ديرين را از دست داده و صنعتگران شاغل نيز بعلت كمي درآمد و كاهش تقاضا در اين رشته به مشاغل ديگر روي آورده اند ولي زيبائي و تنوع و طرحهاي متعدد گيوه آنچنان است كه هنوز هم داراي متقاضيان فراواني بوده و از استقبال قابل توجهي در فصول بهار و تابستان برخوردار مي‌باشد.

گيوه كشي يكي از صنايع دستي رايج و بومي  استان  باختران  است و به ويژه در بخش اورامانات از جمله صنايع دستي مسلط مي‌باشد. اين صنعت بومي را ميتوان بر مبناي نوع توليد و محل توليد به دو بخش اصلي روستايي و شهري تقسيم كرد.

دو روستاي حجيج و نودشه از بخش اورامانات جزو مراكز قريمي و مهم توليد نوع خاصي از گيوه مي‌باشد كه تخت آن كهنه اي است و به نام گيوه زيره اي شهرت دارد علاوه بر دو روستاي ياد شده روستاهاي ديگري كه در آنها قبلاً  گيوه كشي چيني معمول يوده و هنوز هم اين كار ادامه دارد عبارت است از:

روستاي ورادر- خانه دره – شركان – ميريه نروي – وزلي – تنگ مردان – پيله گر بره سيمين عليا- طلسم – ژامرگ – تومك – زمگه حيدر- حسين آباد – دوآب – قشلاق عليا و داربيد.

مواد اوليه:

بخشي از مواد مورد مصرف گيوه با فان در محل و بخشي ديگر از نقاط ديگر تهيه ميشود.

موادي كه در محل تهيه ميشود.

پوست گاو – پيه – نري گاو و نخ تابيده است .

و موادي كه از خارج محل تهيه ميشود عبارت است از:

1 – براي گيوه هاي تخت زيره اي

رنگ – پارچه نازك نخي – كتيرا – نخ تابيده ( قرقره)

2 – براي گيوه هاي طرح جديد (‌تخت چرمي و پلاستيكي) ميخ پوست دباغي شده – پاشنه هاي لاستيكي – كف لاستيكي – چسب – پوست – نري گاو – پارچه نخي – موي بز.

-    كار گيوه كشي معمولاً در دو مرحله كارگاهي و خانگي انجام ميشود. كارهاي مربوط به تخت گيوه كه كاري مردانه است معمولاً در كارگاه و يا مغازه ها با ابزار گوناگون انجام ميشود.

در مناطق شهري كارهاي مربوط به رويه گيوه توسط زنان و در خانه ها صورت ميگيرد. اين كار در روستا ها هم به دست زنان و هم به دست مردان در خانه و قهره خانه و اماكن عمومي در ايام فراغت انجام ميشود.

-    در كارگاه هاي گيوه كشي معمولاً‌ سه نفر با هم كار مي‌كنند اين سه نفر كه در يك مقطع مثلثي شكل به صورت زنجيره‌اي و يا تقسيم كار معين كار را شروع مي‌كنند و به مرحله انجام مي‌رسانند عبارتند از:

1 – پرونيParuni كه از پارچه هاي رنگ شده فيتيله درست مي‌كنند و نسبت به دو نفر ديگر از مهارت و تخصص كمتري برخوردار است و در واقع پروني در مرحله شاگردي گيوه كشي قرار دارد.

2 – پي كينه گيرPeykanegir كسي كه داراي تخصص و مهارت است و به مرحله استادي نزديك مي‌باشد . او بخش مياني كار و به عبارت ديگر بخش اتصال فتيله ها را انجام مي‌دهد و تخت گيوه را براي انجام كار نهايي كه به دست استاد كار انجام مي‌گيرد آماده مي‌كند.

3 – كلاشگرKelash-ger كه استاد و معمولاً صاحب كارگاه است برش و پرداخت و تكميل تخت گيوه و بطور كلي موارد – حساس و دقيق كار را انجام مي‌دهد.

مرحله ديگر اتصال رويه گيوه به تخت گيوه است و محل آن آنرا استاد كار با سوراخهائي كه با درفش بوجود مي‌آورد تعيين مي كند و يك نفر ديگر كه معمولاً در خارج از كارگاه است اين محدوده را با ريسماني كه از موي بز تابيده شده مي‌دوزد اين كار را پرگاماروني Pergama-runi و عامل اين كار را پركاماگيرPergama-gir مي‌نامند.

ابزار كار

در كار گيوه كشي بطور كلي از سه نيروي فشاري – كششي و ضربه اي استفاده ميشود و ابزارهائي كه در اين صنعت دستي به كار ميرود در جهت استفاده از اين سه نيرو است و در پاره‌اي موارد به منظور نگهداري و مقاومت پا هم به كار گرفته ميشود و كليه اين نيروها از طريق دست وارد ميشود پا به لحاظ انعطاف پذيري جايگزين سندان ميشود و بطور كلي ابزار كار عبارت است از : سندان چوبي – مشته – درفش – كوره درفش درفش ناوكش – درفش پرگاماسم – كوره درفش پي كنه – چسني – پرگاما- گزن – چوب ساو چوكله – روغندان – وز- دوارگير- گوره گير – قوتله- چاقو – پواز- گيره كنه.

مراحل مختلف ساخت:

1 – آماده كردن پوست كه مراحل زير را شامل ميشود و همه كارهاي آن توسط استادكار انجام ميگيرد.

1 -  خيس كردن .

2 -  گستردن آن روي زمين.

3 - خاك يا خاكستر پاشيدن روي آن كه به تدريج آب پوست را مي‌كشد و خشكش مي‌كند كه اين كار گاهي از يكماه هم بيشتر به طول مي‌انجامد .

4 -  نرم كردن پوست.

5 - رشته كردن پوست و درست كردن نسخه‌هاي باريك.

6 - زدودن مو از تسمه‌ها.

7 - نرم كردن تسمه ها ب