پته دوزي كرمان

منبع : سازمان صنايع دستي ايران

كرمان ، اين خطه ي خشك و گرم كه در طول تاريخ دراز و پر حادثه ي خود سمبل و مظهر مقاومت در برابر تهاجم شناخته شده و از حمله ي مغولها و تيموريان و تهاجم آغا محمد خان قاجار لطماتي سنگين ديده ، كانون حفظ و نگهداري ميراث هاي فرهنگي و هنرهاي بومي نيز هست و هزاران سال است كه مردم سخت كوش و صبور اين منطقه از كشورمان به موازات ساير فعاليت هاي اقتصادي و اجتماعي به تهيه و توليد انواع فرآورده هاي صنايع دستي نيز مشغولند و هر چند توانسته اند در زمينه قالي بافي ، شالبافي و ترمه بافي شهرتي جهانگير كشب كنند، معهذا « پته هاي » دوخت كرمان نيز داراي ويژگي هايي است كه آسان نمي توان از آن گذشت .

اين هنر كه ريشه در تاريخ و گذشته ي فرهنگي كرمان دارد و هم اينك توليد آن در كرمان ، سيرجان و رفسنجان رايج است همانند ساير رشته هاي صنايع دستي سابقه ي توليدي مشخص ندارد و  هر يك از دست اندركاران پيدايي آن را به يكي از افسانه هاي بومي مرتبط ميسازد و متاسفانه بدليل آسيب پذيري منسوجات در برابر عوامل جوي ، در موزه هاي داخلي و خارجي نيز نمونه هايي از پته كه بتواند راهگشايمان به كشف سابقه ي اين «‌هنر – صنعت »‌ باشد وجود ندارد و قديمي ترين قطعه پته يي كه هم اكنون يافت ميشود روپوش مقبره ي شاه نعمت اله ولي در ماهان كرمان است .

پته چيست ؟

          پته دوزي نوعي از رودوزي هاي ايراني است كه طي آن تمام سطح پارچه بوسيله ي بخيه هاي نخي و رنگين پوشيده ميشود و هنرمنداني كه اكثراً نيز از زنان و دختران خانه دار هستند با كمك سوزن نقوشي ذهني را كه ملهم از پندارها و بينش هاي شخصي شان است بر زمينه ي پارچه ي پشمي ضخيمي بنام « عريض » مينشانند.

« عريض »‌ كه در گذشته از آن براي دوخت دامن ، كت و پالتو نيز استفاده بعمل ميآمد پارچه يي دستباف است كه بوسيله ي دستگاه هاي بافندگي چوبي توليد ميشد. ولي در سالهاي اخير دستگاه هاي چوبي جاي خود را به دستگا ه هاي «‌تك فاز»‌ برقي دادند و پس از آن نيز تدريجاً‌ بافته هاي كارخانه يي جانشين « عريض »‌هاي دستباف شده و هم اكنون «‌پته »‌هاي استان كرمان را بيشتر اينگونه پارچه هاي كارخانه يي تشكيل ميدهد.

«‌رئيس »‌ كه معمولاً‌ در رنگ هاي عنابي ، مشكي ، سبز روشن، سبز تيره ، زرد، نارنجي ، قرمز، آبي تيره ، سبز ماشي ، لاكي و ….. مورد استفاده ي پته دوزان قرار ميگيرد نوعي نخ پشمي دستريس يا ريسيده شده بوسيله ي ماشين است كه ميزان مصرف آن به نسبت نوع نقش و ضخامت يا نازكي نخ مورد مصرف متفاوت ميباشد . ولي بطور متوسط رودوزي هر متر پته به حدود 375 تا 400 گرم نخ احتياج دارد.

طرز تهيه:

براي تهيه يك قطعه ي پته دوزي شده ابتدا عريض را به ابعاد لازم بريده و سپس آن را بدست طراح مي سپارند و شيوه ي كار نيز به اين صورت  است كه زنان پته دوز خود مستقيما بطراح مراجعه نميكنند و فروشندگان مواد اوليه ي پته معمولاً‌ مقدار زيادي عريض بريده و طراحي شده در اختيار دارند  كه بصورت آماده به سوزندوزان مي فروشند.

          در مرحله طراحي ، ابتدا طرح روي كاغذ كالك ترسيم ميشود و پس از آن خطوط طرح را بطور متناسب با سوزن سوراخ كرده و سپس بر روي عريض مورد نظر منطبق مي سازند و روي آن پود در گچ يا خاكه ي زغال ميريزند و اين عمل را  « گرته زني »‌ مينامند ( براي پارچه هاي تيره از خاك گچ و براي پارچه هاي روشن از خاك زغال استفاده ميشود) سپس نقاط مشخص شده را با قلم و مركب چنين روي پارچه مشخص ميسازند. پس از طراحي ، انتخاب نخ و زنگ مطرح است . رنگهاي روشن ظرف سال هاي اخير به پته دوزي راه يافته و رنگهاي اصيل اغلب تيره است .

از آنجا كه طرحهاي پته نه شلوغ است و نه هندسي رنگهاي روشن چندان جاذبه يي به محصول نميدهد و تيره بودن رنگها ارتباط نقوش را منطقي ترو قابل قبول تر ميسازد.

پس از انتخاب و تهيه ي نخ ، پته دوز ابتدا جاي خطوط اصلي را سوزن ميزند.

اين مرحله بدليل آنكه نقوش به طور خطي دوخته ميشود . به مرحله «‌ساق دوزي » معروف است . سپس داخل نقوش و متن با اسلوب خاصي سوزن دوزي و پر ميشود. كه اين قسمت را اصطلاحاً « آب دوزي »  يا «‌متن دوزي » ميگويند. مرحله ي سوم كه يكي از مهمترين مراحل پته دوزي ميباشد مرحله « برگ دوزي » و « سايه زدن » با نخ پيرامون گل ها و نقشها است . برگ دوزي معمولاً در اطراف حاشيه و بصورت زيگزاك انجام ميشود و آنرا «‌پتك دوزي »‌ نيز مينامند ( پتك در زبان محلي به معني جوانه است ).

پس از اتمام دوخت پته را شسته و با كمك دستگاه مخصوصي بنام نورد اطو زده و آماده ي فروش ميكنند.

در حال حاضر پته دوزي بر روي سجاده ، جا قرآني پرده ، رويه كوسن ، زير ليواني ، روميزي ، سوزني ، بقچه و …. انجام ميشود.