غلام عباس توسلى

نظريه هاى جامعه شناسى

متولد ۱۳۱۴ تربت حيدريه

دانش آموخته دانشگاه پاريس

اخذ دكتراى دولتى (دكتراى دتا) در رشته جامعه شناسى در سال ۱۳۴۵ و چاپ رساله در پاريس ۱۹۶۶

بنيانگذار انجمن جامعه شناسى ايران

مدير گروه جامعه شناسى دانشگاه تهران

دريافت عنوان استاد برگزيده در سال ۱۳۸۲

دريافت جايزه و عنوان درجه يك دانشگاه به عنوان پژوهشگر برجسته سال ۱۳۸۱

تعدادى از آثار او عبارتند از: نظريه هاى جامعه شناسى (۱ و ۲) جامعه شناسى دينى، آينده بنيانگذاران جامعه شناسى، جامعه ايران در دنياى شرق از نظر نويسندگان فرانسوى و انگليسى، مشاركت اجتماعى در شرايط جامعه آنوميك و ...

صبر و ظفر هر دو دوستان قديم اند ‎/ در اثر صبر نوبت ظفر آيد. شايد اگر غلام عباس توسلى اين سخن نغز را در هفت سالگى فرا نمى گرفت و براى هدف خود تلاش نمى كرد، اكنون در جايگاه فعلى نبود. او ۷۰ بهار پرتلاش را پشت سر گذاشته است و زمانى كه او را در دفتر كارش مى بينيم، همچنان سرشار از انرژى و شور است؛ به گونه اى كه براى انتشار كتاب جديدش دلمشغول و نگران است كه مبادا سستى دوران پيرى بى دقتش كند. او در زمان صحبت دوستانه ما، دانشجويانش را همچون پدرى دلسوز و استادى فرزانه راهنمايى مى كرد.

غلام عباس توسلى در سال ۱۳۱۴ در قصبه رشتخوار از توابع تربت حيدريه، كه امروز به شهرستانى مستقل تبديل شده است، در خانواده اى متوسط زاده شد. مادرش خديجه و پدرش ملااحمد توسلى بود كه آرزوى طلبه شدن پسرش را در سر مى پروراند؛ البته عمر پدر كفاف برآوردن اين آرزو را نكرد و غلام عباس در سن ۱۱ سالگى يتيم شد. شش ساله بود كه به مكتب رفت و به سبك قديم الفبا را ياد گرفت. همزمان خواندن قرآن و خط نويسى را نيز فرا گرفت. ۱۰ ساله بود كه كتابهاى مختلفى از جمله صد كلمه حضرت على (ع)، بوستان و گلستان سعدى، دستورات صرف و نحو زبان عربى و ... را آموخت. او بعد از فوت پدر راهى مدارس جديد شد. آن زمان ورود به مدارس جديد نه تنها براى دخترها بلكه براى پسرها ذهنيتهاى منفى بسيارى را به دنبال داشت؛ به همين خاطر مادر با اذن پيش نماز محله، اجازه تحصيل شرعى فرزندش را در مدرسه هاى نو فراهم كرد. توسلى پس از تحصيلات مكتب خانه اى، مستقيم به كلاس چهارم ابتدايى رفت. بعد كلاس پنجم و ششم ابتدايى را به صورت متفرقه نزد مدير مدرسه محله ياد گرفت. به سال ۱۳۲۹ به مدرسه «قطب الدين حيدر» رفت و بعد از اتمام دوره سه ساله براى ادامه تحصيل به مشهد.

او در سال ۱۳۳۶ با گذراندن كنكور ورودى، وارد دانشسراى عالى تهران شد و در اين مدت با اخذ درجه شاگرد اولى توانست از طرحهاى اجبارى نظير آموزگارى و دبيرى معاف شود. توسلى توانست مدرك ليسانس خود را در رشته زبان، با كسب رتبه اول در خرداد ۱۳۳۸ به دست آورد. او با امتياز شاگرد اوليها و با استفاده از بورس وزارت فرهنگ و هنر، براى ادامه تحصيل در مقطع دكترا در سال ۱۳۳۹ به فرانسه اعزام شد.

توسلى شش سال در فرانسه در رشته جامعه شناسى تحصيل كرد. او پس از كسب ليسانس و فوق ليسانس جامعه شناسى، موفق به گذراندن دكتراى دولتى (دتا) جامعه شناسى در دانشگاه سوربن پاريس شد. به اين ترتيب توسلى از نخستين ايرانيانى بود كه با ارائه دو رساله، موفق به دريافت دكتراى دولتى از فرانسه شد؛ به گونه اى كه رساله اصلى او با عنوان «جامعه ايران و دنياى شرق از ديدگاه صاحب نظران فرانسوى و انگليسى» با هزينه مركز تحقيقات علمى (CNRS) فرانسه چاپ شد. همچنين عنوان رساله دوم او صنايع دستى در ايران و فرش به عنوان يك پديده اجتماعى و روان شناسى است.

توسلى جزو آن دسته از دانشجويان نبود كه فعاليتهايش به حفظ و ارائه چند تئورى و نظريه محدود شود. او همزمان با تحصيل، فعاليتهاى متنوع اجتماعى - سياسى چون حضور در اتحاديه دانشجويان، تهيه نشريات دانشجويى، نمايندگى دانشجويان فرانسه در كنفدراسيون دانشجويان ايرانى و مهمتر از همه همكارى با مرحوم شريعتى را تجربه كرد.

آشنايى دكتر شريعتى و توسلى در دوره مقدماتى دانشسراى مشهد و در كانون نشر حقايق اسلامى از سالهاى ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۶ آغاز شد. شريعتى در سال ۱۳۳۸ براى تحصيل راهى فرانسه شد و توسلى يك سال بعد از آن.

همفكرى و دوستى شريعتى و توسلى به مرور زمان وسيعتر شد؛ به گونه اى كه شريعتى كه آن زمان در كوى دانشگاه پاريس و در كوچه اليزا زندگى مى كرد، يكشنبه ها به كوى دانشگاه مى رفت و مدت مديدى را با توسلى به بحث و تبادل نظر مى گذراند. آنها حتى دروس مشتركى را زير نظر اساتيدى نظير كورويچ، بالن ديه، ريمون آرون و ماسييون گذراندند.

همچنين توسلى با روزنامه «ايران آزاد» كه مرحوم شريعتى سردبيرى آن را عهده دار بود و ۱۷شماره چاپ شد، همكارى داشت.

او بعد از عزيمت به ايران (سال ۱۳۴۵) فعاليت خود را با مرحوم شريعتى در حسينيه ارشاد ادامه داد و در فعاليتهاى مختلف سياسى، اجتماعى دست يكديگر را فشردند.

اين استاد دانشگاه در سال ۱۳۴۵ به ايران آمد و با عنوان استاديار، تدريس در دانشسراى عالى را از سرگرفت. همزمان به دعوت مدير مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعى دانشگاه تهران به تحقيق و پژوهش درآن مجموعه پرداخت و چند طرح پژوهشى را سرپرستى كرد.

سال ۱۳۵۰ بنا به درخواست دانشگاه تهران به طور تمام وقت به دانشكده علوم اجتماعى منتقل شد و در سال ۱۳۵۱ به مرتبه دانشيارى ارتقا يافت و سرانجام در پى بازنشسته شدن مرحوم دكتر غلامحسين صديقى و تأسيس دانشكده علوم اجتماعى با رأى اساتيد گروه جامعه شناسى به عنوان مديرگروه اين رشته انتخاب شد كه با انتخاب مجدد تا سال ۱۳۵۶ در اين سمت خدمت كرد؛ در عين حال سرپرستى انتشارات دانشكده را نيز به عهده داشت.

او در سال ۱۳۵۶ به مقام استادى ارتقا يافت و در سال ۱۳۵۷ با استفاده از فرصت مطالعاتى در دانشگاه بركلى كاليفرنياى آمريكا به مطالعه و پژوهش پرداخت و چند مقاله منتشركرد. توسلى در بحبوحه هاى انقلاب، به ايران آمد و با توجه به شرايط آن زمان مقالات متعددى را منتشر كرد و به ايراد سخنرانى پرداخت.

پس از انقلاب رياست دانشگاه اصفهان را قبول كرد و تا سال ۱۳۵۹ (دوسال) در اين سمت باقى ماند.

از سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۲ به دعوت ستاد انقلاب فرهنگى، سرپرستى گروه برنامه ريز دروس علوم انسانى را عهده دار شد؛ به گونه اى كه اين مدت ۵۶ برنامه درسى در سطح كارشناسى، كارشناسى ارشد و دكترا را با همكارى اساتيد رشته هاى مختلف تهيه، تنظيم و مدون كرد و در بازگشايى دانشگاه مورد استفاده قرار داد.

توسلى از سال ۱۳۶۳ مجدداً كار تدريس و تحقيق را در دانشكده علوم اجتماعى دانشگاه تهران ادامه داد. او از سال ۱۳۶۴ مديرگروه رشته جامعه شناسى شد و در سال ۱۳۶۵ به رياست دانشكده علوم اجتماعى درآمد. در اين سمت دوره دكتراى جامعه شناسى را در سال ۶۷-۱۳۶۶ براى سه دانشگاه تهران، تربيت مدرس و آزاد تدوين و نامه علوم اجتماعى را پس از ده سال توقف منتشركرد و مديرمسؤولى آن را به عهده گرفت.

در كنار تحصيل و تدريس، توسلى فعاليتهاى سياسى خود را نيز دنبال كرد و در كنار روشنفكران مذهبى و جريانهاى سياسى احزاب ملى و مذهبى به مسائل سياسى نيز توجه جدى داشته است. با يك نگاه كلى مى توان فعاليتهاى فرهنگى توسلى را همرده فعاليتهاى سياسى و حتى افزونتر از آن دانست.

او تاكنون تقديرنامه هاى فراوان و جوايز ارزنده اى را در عرصه فرهنگ كسب كرده است.

دريافت عنوان استاد برگزيده در سال۱۳۸۲، جايزه و مدال درجه يك دانشگاه تهران به عنوان پژوهشگر برجسته در سال۱۳۸۱، تقديرنامه به خاطر طرح برگزيده باعنوان رابطه مشاركت اجتماعى و آسيب اجتماعى در سال ۷۳-۱۳۷۲ و... از جمله اين تقديرها و پاسداشتها است. در پايان سال 1383 نيز انجمن علوم اجتماعى به مناسبت هفتادمين سالگرد تأسيس دانشگاه تهران در برنامه اى از او تقدير كرد.

او طى فعاليت فرهنگى خود بيش از ۲۰جلد كتاب درسى، كمك درسى نظرى و كاربردى ترجمه، تأليف و منتشر كرده كه برخى از اين كتابها نظير جامعه شناسى دينى، نظريه جامعه شناسى۲ و... توانسته اند لوح سپاس و تقدير كتاب بهترين را نصيب خود كنند.

از مهمترين كتابهاى توسلى كه تجديد چاپ شده است مى توان به گروه سنجى و پويايى گروهى (چاپ پنجم)، نظريه هاى جامعه شناسى (چاپ نهم)، جامعه شناسى شهرى (چاپ ششم) و... اشاره كرد.

همچنين كتابهايى نظير جامعه شناسى آموزش و پرورش، نظريه هاى جامعه شناسى جلد دوم، مسائل اجتماعى ايران، اصلاحات و جامعه مدنى را نيز در دست انتشار دارد.