تاثيرات جهاني سازي بر قاره سياه

قسمت پنجم

محمدرضا شكيبا- كارشناس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي

زنان و جهاني سازي

زنان در آفريقا بطور سنتي شهروندي درجه دو محسوب شده و حضور آنان چندان محسوس نمي‌باشد. در سمينار سه روزه‌اي كه در ماه فوريه در آديس آبابا در مورد بررسي شرايط زنان آفريقا تشكيل شد يكي از سخنرانان اظهار داشت كه برخي سنتهاي قبيله‌اي و باورهاي سنتي موجب تحقير بيشتر زنان شده است. خانم «ميريا متيميه»‌اظهار داشت كه نگرش سنتي آفريقائيها به زنان تحقير آميز بوده و مردها خود را مالك آنان مي‌دانند. از جمله اينكه مردها اعتقاد دارند كه اگر زنان را تنبيه نكنند اين امر به معني دوست نداشتن زنان مي‌باشد. در بسياري از كشورهاي آفريقايي اين ضرب المثل رايج است كه زنان قبيله، نژاد و تابعيت ندارد. بدين مفهوم كه تابعيت، يا هويت قبيله‌اي آنان پس از ازدواج مشخص مي‌گردد و تابعي از قبيله مرد مي‌باشد. البته سازمانهاي بين المللي و بويژه اتحاديه آفريقا براي ارج نهادن به تلاشهاي زنان و ارتقاء موقعيت اجتماعي سياسي آنها تلاش بسيار نموده‌اند. از جمله اخير كميسيون ملي اتحاديه آفريقا اعلام كرده كه در بخشهاي وابسته به آن سازمان بايد برابري زنان و مردان رعايت شده و از ديگر سازمانها نيز درخواست نموده كه به اين مهم اهتمام ورزند.

در اين زمينه گفتني است كه مشكل بزرگ آفريقائيها و دولتمردان آنها، علاوه بر عدم درك تحولات قاره آفريقا، بي‌توجهي به تاثيرات جهاني سازي و عدم حمايت از توليدات داخلي است. در مالاوي كه بهترين خاك را براي كشت برنج دارد، اكنون برنج آسيايي به بهايي كمتر به فروش رسيده و زنان كه بيش از هفتاد درصد امور كشاورزي را به عهده داشته بدليل ناتواني در امر رقابت، كار كشاورزي را به اميد يافتن مشاغل ديگر رها مي‌كنند. برخي از آنان به شهرها مهاجرت كرده و به خريد و فروش پيله وري مشغول مي‌شوند.

از آنجا كه شرايط اقتصادي در آفريقا بسيار متزلزل بوده و زنان با محروميت بيشتري روبرو بوده، اين امر موجب فروپاشي خانواده‌ها شده بنحويكه اكنون چهل درصد خانواده‌ها زن سرپرست ميباشند. جهاني سازي در خصوص زنان، داراي پيامدهاي منفي و مثبت بوده است. از يكسو سازمانهاي بين المللي و سازمانهاي غيردولتي براحقاق حقوق زنان و رفع تبعيض تاكيد داشته و خواهان بهبود شرايط آنان مي‌باشند بهمين دليل مشاهده مي‌شود كه همه ساله قوانين جديدي در خصوص زنان وضع شده و حضور آنان در جامعه و در مشاغل مديريتي افزايش مي‌يابد. در آموزش نيز دولتهاي آفريقائي موظف شده‌اند كه نابرابري موجود در ثبت نام بين دختران و پسران را از بين برده و شرايط را براي آموزش رايگان همگان آماده سازند. اين امر با تلقي آفريقائي كه براي زنان جايگاهي فروتر از مردان قائل بوده اگرچه مغايرت دارد، ولي گامي براي دستيابي دختران به آموزش و بهره‌مندي از حقوق و امتيازات بيشتر خواهد گرديد. موضوع آموزش زنان و رفع تبعيض از آنان اگرچه رسما مورد تاييد همه دولتها مي‌باشد، اما به دليل فقر و تمكين از راهبردهاي صندوق بين المللي پول و بانك جهاني مبني بر قطع كمكهاي دولتي، تحقق آموزش رايگان براي دولتهاي آفريقائي ميسر نيست و اين تناقض، موجب پديد آمدن مشكلات عديده براي زنان شده است. دولتهاي آفريقائي عموما به دليل فقر و پيروي از قانون تعديل ساختار اقتصادي، در جهت خودكفائي مدارس گام برداشته و همين امر موجب گرديده آموزش بصورت امتيازي باشد كه بيشتر در اختيار افشار متوسط به بالا قرار ميگيرد و فقرا از آن محروم ميشوند. همچنين به دليل ضعيف شدن ارزشهاي سنتي، ديني و گسترش از فقر، اكنون فساد در بين دختران و زنان افزايش يافته و درصد معتنابهي از زنان و دختران به بيماري ايدز دچار مي‌شوند. آنها همچنين به دليل جنگ، فقر، آوارگي و عدم پشتيباني قوانين از آنها بيش از گذشته مورد تجاوز و تعدي قرار مي‌گيرند. ترديدي نيست كه وقتي الگوي زندگي اقتصادي و سياسي گروهي تغيير مي‌كند، شيوه زندگي فرهنگي آنان نيز از آن امر تاثير مي‌پذيرد.. از اينروه اگر اكنون مشاهده مي‌شود كه در آفريقا مردم، بيش از همه قاره هاي ديگر با معضل بيماري ايدز روبرو بوده و در همان لحظه زنان بيشترين درصد را تشكيل مي‌دهند اين امر را نبايد به فرصت طلبي اينان، بلكه بايد به قوانين نامناسب، فقر و عدم آموزش زنان نسبت داده و جامعه را مسئول آن دانست. اينكه «لفاف» فقر را جنگ ديگري براي آفريقا قلمداد مي‌كند، بي‌دليل نيست. زيرا فقر بسياري از مشكلات را براي مردم خطه بهمراه آورده است. وي در مصاحبه‌اي در واشنگتن قبل از سفر به آفريقا اظهار داشت كه كشورهاي فقير بيشترين ضربه را از ركود اقتصادي متحمل شده‌اند. «لفانگ»‌گفت كه كمك و سرمايه گذاري در آفريقا كاهش يافته است. وي خواستار بهداشت، آموزش و آب سالم براي همگان گرديد.

تبليغات ديني و جهاني ساز ي

اگرچه صحيت از جهاني سازي و رشد معنويت و ارزشهاي اخلاقي ممكن است اغراق آميز باشد، اما واقعيت اينست كه در زمينه ديني نيز جهاني سازي بر آفريقا تاثير گذارده و اين وجهه از جهاني سازي از برجستگي بيشتري برخوردار بوده است. زيرا حس همبستگي ديني را بين پيروان اديان مختلف افزايش داده و موجبات گسترش تلاشهاي تبليغي را فراهم آورده است. در افزايش داده و موجبات گسترش تلاشهاي تبليغي را فراهم آورده است. در واقع حضور گروه‌هاي تبشيري و مبلغين اسلامي را كه از ديگر نقاط جهان براي تبليغ مواضع ديني خود به آفريقا مي‌آيند را مي‌توان نوعي جهاني شدن در زمينه ديني تلقي نمود. اكنون گروه‌هاي تبشيري در تمامي نقاط آفريقا به امر ترويج دين خود مشغول مي‌باشند. آنها همچنين با شناختي كه از موسسات اسلامي در آفريقا داشته سعي مي‌كنند كه حساسيت كمتري را در مسلمانان بوجود آورند. هنگامي كه ناآراميهاي ليبريا بدليل جنگ داخلي در سال 2000 بيش از حد فزوني گرفت، سيصد تن از كشيشها و راهبه‌هاي خارجي مقيم آن كشور به سيرالئون پناه بردند. نكرومه سالها پيش گفت: جامعه ما (آفريقا) ديگر يك جامعه سنتي محسوب نمي‌شود، بلكه تحت تاثير مسيحيت اروپائي و اسلام قرار گرفته است. از اينرو ما به يك ايدئولوژي نويني نيازمنديم كه باورهاي سنتي آفريقا را منسوخ نكند. انديشه‌اي كه ضمن ترويج مباني ديني مسيحيت اروپائي و مباني اسلامي تجربيات آفريقائي را نيز بر آن بيافزايد. اكنون گروه‌هاي تبشيري با امكانات فراوان از كشورهاي غربي به اقصي نقاط قاره رخنه كرده و در جهت تبليغ انديشه‌هاي ديني خود ميباشند. اما به گفته پدر «فرانسكو پيرلي» كشيشها و اسقفهاي بجاي اينكه در صدد تبليغ اين مسيح براساس كتاب مقدس و تعاليم آن بزرگوار باشند، مبلغ آئين مورد نظر سازمان حمايت كننده و به ويژه واتيكان هستند. به همين دليل به زعم وي، مسيحت مورد تبليغ آن سازمانها نوعي جهاني سازي را تبليغ ميكند كه در آن پايبندي به سازمان تبليغ كننده بيش از تعهد نسبت به آئين مسيحيت اهميت دارد. در مورد تبليغات اسلامي نيز متاسفانه همين امر را مبتوان مشاهده كرد. زيرا مبلغين سعي ميكنند دين اسلام را از ديد كشور حمايت كننده تبليغ كرده كه برخي مشكلات را بهمراه دارد.

مسلمانان و جهاني سازي

مسلمانان به دليل اينكه دين خود را برترين دين و خاتم اديان ميدانند، طبيعتا به اسلام به عنوان يك آئين جهاني نگريسته، از يكسو به پديده به دليل ضربه‌ها و خسارات ناشي از جهاني سازي با آن مخالفت كرده و از آن مي‌گريزند. اين امر بدليل شناخت اندك مسلمانان و بويژه اولياي مسلمانان در كشورهاي آفريقائي ميباشد. ترديدي نيست كه اگر آنها از شرايط آموزشي مناسب، امكانات ارتباطي گسترده و فن آوري لازم برخوردار بودند به دليل تنوع امكانات اقتصادي و تجاري در آفريقا مي‌توانستند از آن پديده بهره مند گردند. ولي از نظر فرهنگي مسلمانان تاكنون از آن پديده زيانهاي بسيار ديده و اگر همچنان بخواهند نسبت به جهاني سازي بي‌تفاوت باشند، دچار خسران و زيان بيشتر خواهند شد.

«كوفي انان» در پيام خود به سمينار سه روزه‌اي كه در اكتبر 2002 با حضور نمايندگان عاليرتبه 31 كشور اسلامي در دبي برگزار شد، اظهار داشتند كه شما در اينجا جمع شده‌ايد تا با همكاري و همفكري در جهت توسعه گام برداريد. وي افزود شما متوجه شده‌ايد كه روابط جهاني و بين الدولي پيوسته افزايش يافته و تجارت و ارتباطات جوامع انساني را به يكديگر نزديك مي‌سازد. از اينرو براي روياروئي و بهره برداري از آن چالش عظيم شما بايد آمادگي بيشتري كسب كرده و درك وسيع‌تر و همه جانبه‌اي از شهروندي جهاني داشته و موضعگيري فعالانه تري در آن خصوص داشته باشيد. وي از دولتهاي اسلامي كه جمعيتي حدود يك و هشت ميليارد سكنه با يك و نيم تريليارد دلار توليد ناخالص ملي را دارند خواست كه با استقبال از جهاني سازي موجبات پيشرفت و رفاه شهروندان را فراهم آورند. وي افزود همانگونه كه مشكلات و موانع توسعه انساني حد و مرزي نميشناسد شما نيز بايد با كنار گذاردن اختلافات و توسعه شاخصهاي انساني و تاكيد بر ارزشهاي جهاني مانند برابري، احترام به حقوق متقابل و تاكيد بر شخصيت انساني به مبارزه با فقر و نابرابري برويد.

از آنجا كه طلايه داران جهاني سازي كنوني به پيروي از انديشه «هانتينگون و فوكوياما» نسبت به مسلمانان و هويت آنان افكاري مغرضانه دارند بنظر مي‌رسد كه در اين زمينه مسلمانان تلاش غرب را در زمينه جهاني سازي، حركتي براي محو يا تضعيف فرهنگ مسلمانان دانسته و نسبت به آن شكاك ميباشند. در اين زمينه اظهارات برخي از مبشرين و ارباب كليسا در آفريقا بسيار هشدار دهند و نگران كننده است، رسانه‌هاي غربي نيز آشكارا رفتاري مغرضانه در رابطه با مسلمانان داشته و اخبار و تحليلهاي آنان نشان از آن سياست دارد. اما اين مسائل نبايد مانع از حضور فعالانه مسلمانان در برنامه هاي مشترك و عام المنفعه گردد.

آموزش جهاني سازي

آموزش جهاني سازي يا فراهم آوردن امكانات لازم براي استفاده از پديده جهاني سازي مهمترين نياز مردم آفريقا ميباشد. در واقع بدون فراهم نمودن امكانات آموزشي نمي‌توان به بهبود شرايط زندگي مردم اميد بست. اين همان موضوعي است كه كريستين راجر سون بدان اشاره كرده و آنرا مهم مي‌شمارد. از آنجا كه دولتها نقش بسياري در تحولات دارند و از سوي ديگر مردم به علت فقر و بيسوادي از بسياري مواهب محروم ميباشند، آموزش جهاني سازي و هدايت جامعه براي استفاده از آن نيازمند كمك و هدايت دولتي ميباشد. اين پديده اگر چه چندي است كه به كمك سازمانهاي بين المللي و شكرتهاي چند مليتي در آفريقا آغاز شد و تاثير خويش را نيز بر جاي گذارده است، اما بي مدد امكانات دولتي و تلاش موسسات ملي آفريقائي و پديد آمدن يك عزم و اراده جدي، چندان مؤثر نخواهد بود. در اين ميان شايد بتوان گفت كه مسلمانان آفريقا نياز بيشتري به اين مقوله داشته و بايد آمادگي بيشتري براي بهره برداري از آن فراهم آورند. مسلمانان متاسفانه تاكنون نسبت به شرايط خود و منطقه غاقل بوده و بهمين دليل از حقوق واقعي خود بهره‌مند نشده‌اند. «كوفي انان» در پيامي به مسلمانها ضمن بازگوئي اهميت جهاني سازي، از آنان مي‌خواهد كه نسبت به اين پديده بي‌تفاوت نبوده و از فرصتها و امكاناتي كه جهاني سازي براي آنها بوجود آورده، بهره برداري كنند.

نتيجه گيري

جرج آيتي در كتاب خود بنام افريقا در اغتشاش (1998) به همين مسائل اشاره كرده و نشان مي‌دهد كه چگونه عدم آمادگي آفريقائيها براي تطبق با شرايط زمانه موجب پديد آمدن مشكلات عديده براي آنان شده است. به عقيده وي اگرچه چهر‌ه‌اي كه رسانه‌هاي گروهي از آفريقا تصوير مي‌كشند چندان مناسب نيست، اما آفريقائيها كه در خارج از قاره بسر مي‌برند بايد براي ارائه تصوير مناسبتري از آن خطه فعاليت بيشتري نمايند. آنها خوشبختانه از امكانات مناسبي برخوردار بوده و اين كمترين كمك آنها به مردم محروم قاره آفريقا محسوب مي‌شود. سازمان ملل متحد و ديگر سازمانهاي بين المللي نيز اكنون نقش فعال‌تري در امور آفريقائي دفاع كنند. نتايج اقدامات سازمان ملل و ديگر سازمانهاي غير دولتي را در تصميمات اتحاديه آفريقا و دولتمردان، از جمله اقدام اخير هفده رئيس جمهور آفريقايي براي پذيرش مسئوليت و حسابرسي در امور را مي‌توان مشاهده كرد. دبير كل سازمان ملل گفته است كه در بست سال گذشته ما به تجربه آموخته‌ايم كه هر وقت حكومتها به حقوق اساسي شهروندان و نظم بين المللي تجاوز مي كنند نياز به مداخله نظامي ضروري مي‌باشد. از اين رو در بيست سال آينده ما بايد ياد بگيريم كه چگونه از منازعات و اختلافها جلوگيري كرده و در مواقع لزوم مداخله نمائيم. سازمان ملل متحد به دليل شرايط نامساعد آفريقا، بخش اعظمي از بودجه خود را در آن قاره هزينه مي‌كند. بدون شك اين امر يعني تلاش براي افزايش رفاه و آموزش عمومي در راستاي جهاني سازي و تطبيق شرايط آن قاره با ديگر قاره‌ها موثر خواهد بود. اتحاديه آفريقا نيز با تلاشهاي نوين خود سعي دارد كه ضمن تاكيد بر مردم سالاري و درخواست از دولتمردان مبني بر پذيرش مسئوليت بيشتر در زمينه بهبود شرايط شهروندان، بدينوسيله مشاركت مردم و بخش خصوصي را در امور كشورها و قاره‌ افزايش دهد، تاكيد سران كشورهاي آفريقا در كنفرانس اتحاديه آفريقا، در خصوص تاسيس مجلس، بانك و نيروهاي  حافظ صلح واحد منطقه‌اي، گامي مثبت در جهت جهاني سازي و افزايش مشاركت مردم در امور مي‌باشد. اتحاديه آفريقا در نظر دارد كه ارتباط منطقي و مناسبي نخست بين دولتهاي آفريقائي با شهروندان و سپس بين كشورهاي آفريقايي و نهايتا آفريقا با ديگر قاره‌ها پديد آورد. اين امر اگرچه وظيفه‌اي دشوار ولي پربار مي‌باشد.

منبع : فصلنامه مطالعات آفريقا